Pleiten voor virtuele rechters: oefenen rechtenstudenten straks in een digitale rechtszaal?

De oefenrechtbank is een vertrouwd onderdeel van de opleiding tot jurist. Voor echte rechters bepleiten rechtenstudenten een zaak. Intussen wordt achter de schermen een virtuele versie van de oefenrechtbank ontwikkeld en getest in het DAF Technology Lab. Gaat die straks de echte vervangen?

De oefenrechtbank vormt het sluitstuk van de bachelor Rechtsgeleerdheid. ‘Het is een verplicht vak voor derdejaars studenten,’ legt Joyce Esser uit. Ze is universitair docent bestuursrecht en coördinator van de oefenrechtbank. ‘Studenten volgen eerst colleges, ze bezoeken de rechtbank en volgen pleittrainingen. En het hoogtepunt is de jaarlijkse eindpresentatie waarin studenten een pleidooi houden voor echte rechters.’

Nagebootst

Dit jaar wordt in het DAF Technology Lab onderzoek gedaan waarin de zitting van de rechtbank nagebootst wordt op grote digitale schermen. In een van de zogenaamde CAVE-systemen (Cave Automatic Virtual Environment) in CUBE worden op vier wanden beelden geprojecteerd van een echte rechtszaal met rechters. Zo kunnen studenten oefenen met pleiten.

Naast en achter de student zijn beelden te zien van de wederpartij en van het publiek. Zo krijgt de student-pleiter, met alle ogen op zich gericht, een goede indruk van een pleidooi tijdens een rechtszaak. Esser: ‘We focussen op het oefenen binnen een levensechte context, met mensen die naar je kijken. Daarom was het heel belangrijk om de echte rechtbankomgeving zo goed mogelijk na te bootsen.’

Voor de spiegel

In de pilot is bewust gekozen voor een fysieke ruimte waarin de projectie plaatsvindt, en niet voor een VR-bril, die om veel minder ruimte vraagt. Esser: ‘Studenten pleiten van een geprinte tekst en maken ook aantekeningen op papier. Dat kan dus niet met zo’n bril op je hoofd.’

De videobeelden zijn levensecht, maar niet interactief: de afgebeelde rechters reageren niet inhoudelijk op het pleidooi, of op verbale kwaliteiten en lichaamstaal. Ze geven in algemene bewoordingen een inleiding en afsluiting van het pleidooi. ‘Zodra je begint met interactieve beelden, zoals in een videogame, krijg je avatars,’ legt postdoctoraal onderzoeker Liam Wietzorrek uit. ‘Die lijken vaak nog niet op echte rechters.’

Toch biedt de testomgeving wel degelijk essentiële feedback. De presentatie wordt gemonitord door allerlei camera’s en sensoren. Wietzorrek: ‘Na afloop zien studenten op een scherm een lijst met scores op allerlei punten. Zo zien ze meteen: praat ik te snel, sta ik wel goed voor de rechters? Dus deze testomgeving biedt zeer veel voordelen boven het thuis oefenen voor de spiegel.’

Praktische toepassing

Het initiatief voor deze pilot komt gezamenlijk van het DAF Technology Lab en de Tilburg Law School, in het kader van een extern gefinancierd CLICKNL-project. In het CLICKNL kennis- en innovatienetwerk van de creatieve industrie werken kennisinstellingen samen met het bedrijfsleven, onder meer op het gebied van virtual reality en zogenaamde immersive technologies.

Wietzorrek: ‘Om het lab verder te ontwikkelen, kunnen we niet zonder samenwerking met de faculteiten. We zoeken naar projecten met een praktische toepassing, die we in het lab kunnen testen. Deze simulatie hebben we van de grond af ontwikkeld, beginnend vanuit de behoefte van het onderwijs. Eerst doen we onderzoek, daarna passen we het toe op onderwijs.’

Echte rechters

De videobeelden van de rechtszaal zijn in het voorjaar van 2026 opgenomen. Wietzorrek trok met een team van het DAF Technology Lab naar het Paleis van Justitie in Den Bosch: ‘De beelden worden vertoond in een doorlopende opname van maximaal twintig minuten. Er zijn meerdere opnames gemaakt, zodat de student niet het idee krijgt dat de beelden steeds herhaald worden.’

De video’s zijn opgenomen met een 360-gradencamera. Dat is een camera met acht lenzen die in het midden van de ruimte staat en automatisch alles opneemt, vergelijkbaar met de camera’s op de auto’s van Google Maps die straten in beeld brengen. ‘En het zijn dus echte rechters, die voor dit project tijd hebben vrijgemaakt,’ benadrukt Esser.

Emoties lezen

‘Ik vind het heel positief dat we als rechtenfaculteit samenwerken met andere partners, ook binnen de universiteit,’ zegt coördinator Joyce Esser. ‘Maar voor de pilot van start ging, vroeg ik me wel af of we op deze manier applicaties ontwikkelen die het traditionele onderwijs uiteindelijk gaan vervangen.

‘Ik geloof dat het vakwerk van een jurist vereist dat je emoties kunt lezen tijdens het pleiten, en als student ook moet kunnen oefenen met echte mensen. En dat zal altijd blijven, hoop ik in ieder geval als docent,’ aldus Esser. ‘Misschien ben ik daar toch een beetje een old fashioned jurist en geesteswetenschapper voor.’

Geen vervanging

Er wordt onderzocht wat de toegevoegde waarde van zo’n virtuele omgeving kan zijn in het opleiden van juristen. ‘Maar deze pilot is nooit bedoeld als vervanging voor het traditionele onderwijs,’ benadrukt Wietzorrek. ‘Je moet het zien als een extra mogelijkheid om je onder te dompelen in een realistische testomgeving.’

‘Daarbij heeft het voor de Engelstalige rechtenopleiding een extra meerwaarde, omdat die studenten in hun opleiding niet oefenen met pleiten. Dus hebben we ook een versie gemaakt waarin de rechter Engels spreekt en het hele feedbacksysteem ook in het Engels is.’

_{Advertenties.}