Geldstress in een relatie onthult wie de touwtjes écht in handen heeft

Wat gebeurt er in een relatie als één partner plots zijn baan verliest? De Tilburgse econoom Alexandros Theloudis laat zien dat inkomensschokken niet alleen de gezamenlijke portemonnee raken, maar ook de machtsverhoudingen.

Een plotseling inkomensverlies kan een huishouden flink op de proef stellen. Maar hoe reageren koppels eigenlijk wanneer een partner zijn of haar baan verliest? De Tilburgse econoom Alexandros Theloudis laat zien dat zulke inkomensschokken niet alleen het huishoudbudget raken, maar ook de machtsverhoudingen en de verdeling van werk en zorgtaken.

Wat is de invloed van onverwachte inkomensveranderingen op machtsverhoudingen binnen relaties?

‘Een relatie is niet alleen gebaseerd op liefde en gezelschap, maar bevat ook economische afspraken. In die zin kun je een relatie zien als een contract waarin risico’s worden gedeeld. Het onderzoek laat zien hoe relaties functioneren wanneer één van de partners te maken krijgt met een onverwachte inkomensverandering, bijvoorbeeld door baanverlies.

‘Hoe partners daarop reageren, zegt veel over de machtsverhoudingen binnen het huishouden. Dat blijkt niet alleen uit financiële keuzes, zoals consumptie en sparen, maar ook uit de verdeling van huishoudelijk werk zoals koken en de was doen. Wie past zich aan, en op welke manier?’

Hoe passen partners hun consumptie aan na een inkomensschok?

‘De centrale vraag is of een inkomensschok gevolgen heeft voor de gezamenlijke consumptie of vooral voor die van één partner. Wanneer één partner zijn inkomen verliest, zijn er verschillende reacties. In het ene geval verlagen beide partners hun uitgaven evenredig, waardoor het inkomensverlies gezamenlijk wordt opgevangen. Dat wijst op volledige risicodeling binnen de relatie.’

Maar een andere mogelijkheid, aldus Theloudis, is ‘dat de partner zonder inkomensverlies zijn uitgavenpatroon niet aanpast.’ Hij blijft met vrienden uit eten gaan en parkeert zonder aarzeling op dure plekken in de stad. ‘Ondertussen draagt de partner die zijn baan verliest vrijwel alle financiële gevolgen en moet hij zijn consumptie sterk terugschroeven.’ De auto moet verkocht worden, uit eten gaan is niet meer vanzelfsprekend en zelfs een doktersbezoek moet mogelijk uitgesteld worden omdat de rekening niet meer te betalen is.

Theloudis: ‘Er bestaan ook tussenvormen, waarbij beide partners minder uitgeven, maar niet in gelijke mate.’ Dan gaat het stel bijvoorbeeld minder vaak uit eten maar koopt één partner alsnog regelmatig nieuwe kleding. De ander levert meer in door grote aankopen uit te stellen en scherp op elke euro te letten. Ze besparen samen, maar dragen de lasten ongelijk. ‘In economische termen zegt dit iets over het ‘relatiecontract’ en de toewijding aan een gezamenlijke toekomst.’

‘Partners die verwachten samen te blijven, hebben meer prikkels om inkomensschokken samen op te vangen. Als een relatie als tijdelijk wordt gezien, is die bereidheid kleiner en ligt het voor de hand dat ieder vooral voor zichzelf zorgt.’

Verandert de manier waarop partners omgaan met inkomensschokken in de loop van de tijd, en welke rol speelt de relatiegeschiedenis daarbij?

‘Hoe partners reageren, hangt niet alleen af van het moment zelf, maar ook van de grootte van de inkomensschok, hoe lang die duurt en van de geschiedenis van de relatie. Het verlies van een klein deel van het inkomen leidt tot andere keuzes dan het volledig wegvallen ervan, en ook leeftijd en de duur van de relatie spelen een rol.

‘Cruciaal is wat er in het verleden binnen de relatie is gebeurd. In situaties waarin partners risico’s gedeeltelijk delen, blijkt de gezamenlijke geschiedenis doorslaggevend. Stel dat de vrouw haar baan behoudt en in het verleden heeft ervaren dat haar partner haar steunde tijdens moeilijke periodes, bijvoorbeeld door zijn eigen consumptie te verminderen toen zij inkomensverlies had. Die ervaring vergroot de kans dat zij nu hetzelfde doet wanneer haar partner zijn baan verliest. Er is dan wederzijds vertrouwen opgebouwd.

‘Is die geschiedenis juist negatief, bijvoorbeeld omdat één partner structureel economisch werd benadeeld, dan verandert de reactie. In dat geval kan een inkomensschok leiden tot heronderhandeling van machtsverhoudingen of zelfs tot een relatiebreuk.’

Je onderzoek laat zien dat inkomensschokken de machtsverhoudingen beïnvloeden. Zijn er voorbeelden van overheidsbeleid dat invloed heeft op die verhoudingen?

‘Een voorbeeld van beleid met onbedoelde negatieve effecten is het systeem van kinderopvangkosten. Het is duurder om een kind vijf dagen per week naar de opvang te sturen dan drie dagen. Hierdoor kiezen veel vrouwen ervoor om parttime te werken en de overige dagen thuis voor hun kind te zorgen.

‘Dit raakt direct aan genderrollen en de verdeling van arbeid binnen het huishouden. Traditionele normen geven vrouwen vaak minder beslissingsmacht, terwijl liberalere normen een gelijkere verdeling stimuleren. Door parttime te werken, bouwen vrouwen minder economische onafhankelijkheid op. Daardoor blijft hun onderhandelingsmacht in het gezin beperkt, wat invloed heeft op wie betaald werk doet en wie zorgt.’

Je onderzoek is gebaseerd op data van Amerikaanse huishoudens. Zijn deze inzichten toepasbaar op Nederlandse gezinnen en situaties?

‘Uit Amerikaanse data blijkt dat de meeste koppels inkomensschokken gezamenlijk opvangen, maar niet volledig gelijk verdelen: beide partners leveren in, maar in verschillende mate. Vergelijkbare analyses met data uit vijftien Europese landen laten vrijwel hetzelfde patroon zien, met name in West- en Noord-Europa. Specifieke cijfers van Nederlandse huishoudens zijn hierin niet meegenomen, omdat die data ontbreekt.

‘Toch is er weinig reden om aan te nemen dat Nederlandse huishoudens fundamenteel anders reageren. Net als de Verenigde Staten kent Nederland een combinatie van relatief traditionele ideeën over relaties en huwelijk en liberale opvattingen over scheiding en individuele autonomie.

‘Die institutionele en culturele overeenkomsten maken het aannemelijk dat ook Nederlandse koppels meestal kiezen voor een tussenvorm van risicodeling, waarbij inkomensschokken samen worden opgevangen, maar niet altijd volledig gelijk.’

_Advertentie.