Pleidooi voor plezier: ‘Als je samen lol maakt, gebeurt er iets magisch’

Carnaval staat weer voor de deur. Voor echte carnavalvierders betekent dat dagenlang lol maken en de boel de boel laten. In haar nieuwe boek Leuk! Pleidooi voor plezier breekt media- en cultuurwetenschapper Linda Duits een lans voor ongedwongen plezier. Want zo vanzelfsprekend is het niet.

Zelf gaat ze het niet vieren, als iemand van boven de grote rivieren. Maar Linda Duits wenst ons zuiderlingen alvast heel veel plezier met het carnavalsfeest, als een mooi voorbeeld van wat ze bedoelt met samen plezier maken.

Het thema levert haar merkbaar plezier op, zien de bezoekers van een lezing voor Studium Generale op maandag 9 februari in de Black Box. Even enthousiast steekt Duits van wal in een gesprek met Univers over de betekenis van plezier in onze gefragmenteerde samenleving.

Zuurpruim

Duits is cultuur- en mediawetenschapper, maar dit is geen wetenschappelijk werk, benadrukt ze, want ze wil dat haar inzichten toegankelijk zijn voor een breed publiek. Al komen in het boek en in haar lezing talrijke wetenschappers en denkers aan bod.

Leuk! is een afrekening met een hele lange traditie van verdachtmaking van plezier om het plezier. Zo hadden de Duitse cultuurcritici Adorno en Horkheimer weinig op met de opkomende populaire cultuur in Amerika in de jaren dertig, veertig en vijftig. Bioscopen, strips en jazzmuziek waren minderwaardig, vonden de Duitse zuurpruimen die zweerden bij intellectuele Europese cultuur ‘met een grote C’.

Intellectuelen

‘Toch ben ik ook dol op Adorno,’ bekent Duits: ‘Hij was misschien een Duitser, maar hij had gewoon gelijk. Kijk maar naar de Marvelfilms. Het is natuurlijk allemaal eenheidsworst. En hij waarschuwde na de oorlog al tegen de opkomst van nieuwe vormen van extreemrechts in Duitsland.’

‘Maar die traditie van Europese intellectuele verhevenheid werkt nog steeds door in academisch onderzoek naar de populaire cultuur. Ik ben televisiewetenschapper en in mijn discipline lopen allemaal televisiewetenschappers rond die geen tv kijken. Ze hebben een hekel aan tv,’ roept Duits bijna uit van verbazing. ‘Moet je je eens voorstellen dat je literatuurwetenschapper bent en dat je nooit een boek leest!’

Feminisme

Ook tijdens de tweede feministische golf werd heel denigrerend gekeken naar cultuuruitingen als de Bouquetreeks en naar soapseries op televisie. Soaps werden gezien als extreem anti-feministisch, want vrouwen werden daarin ‘gedisciplineerd in het patriarchaat’, en meer van dat soort teksten.

Die houding veranderde pas langzaam in de jaren tachtig en negentig met de opkomst van Cultural Studies, zoals een baanbrekend onderzoek naar vrouwelijke kijkers van de soap Dallas. De onderzoekster keek zelf ook graag naar Dallas en stelde vast dat ze er plezier aan beleefde, zonder van haar feministische geloof af te vallen, aldus Duits.

Macht

De afkeer van plezier door cultuurcritici, autoriteiten en zeker ook de kerk kwam voort uit angst voor het verlies van macht, van grip en controle op de massa, betoogt Duits. En hoewel we in een tijd leven waarin we het calvinistische juk hebben afgeschud en waarin ‘vrijheid, blijheid’ de boventoon voert, is plezier maken nog steeds het eerste wat sneuvelt in tijden van crisis.

Dat bleek in de coronaperiode, toen het uitgaansleven aan banden werd gelegd en de schrijfster en haar vrienden zich tijdens een van de versoepelingen van de lockdown ‘als uitgehongerde hyena’s stortten in het nachtleven’. Daar kwam haar idee voor het boek, waarin ze een pleidooi wil houden voor ‘plezier om het plezier’.

Normen

Over plezier als emotionele ervaring bestaan in onze samenleving allerlei normen en waarden, schrijft Duits in Leuk! In het boek verkent en ontleedt ze die normen en waarden in gesprekken met filosofen, mediawetenschappers en mensen uit de praktijk van de belevingsindustrie.

Daarbij wilde ze wegblijven van de psychologie. Duits: ‘Psychologische studies zijn vaak geneigd om plezier te reduceren tot chemische stofjes in de hersenen. Daar zijn we in de maatschappij ook helemaal door geobsedeerd, de laatste tijd. We leven in een soort dopamine-moment.’

Meer dan chemie

Maar plezier is altijd het resultaat van de betekenis die je er zelf aan geeft, niet van fysiek waarneembare stofjes, aldus Duits. En daarbij gaat het haar toch vooral om de verbinding met anderen: ‘Psychologie doet onderzoek naar individuen, maar in mijn benadering is plezierbeleving een sociaal verschijnsel. In sociale interacties ontstaat plezier en verbinding tussen de mensen.

‘Om die aantrekkingskracht van plezier te begrijpen, kwam ik uit bij de Franse socioloog Émile Durkheim,’ zegt Duits . Bij hem vond ze haar lievelingsprincipe: delen is vermenigvuldigen. Als mensen samen plezier beleven, dan gebeurt er iets magisch, vond Durkheim: ‘Er komt energie vrij en die kan je ook voelen. Dat klinkt heel esoterisch, maar dat is het helemaal niet,’ zegt Duits.

Collectieve ontlading

‘Als de verbinding wegvalt, fragmenteert de maatschappij. Die fragmentatie zie je ook bij de media: we kijken niet meer met zijn allen naar hetzelfde programma en hebben dus geen gedeeld referentiekader meer. Dat gemeenschappelijke kader brokkelt af en ik zie een enorm verlangen van mensen om wél samen te beleven. Kijk maar programma’s als B&B Vol Liefde.’

‘Natuurlijk kun je je ook opgeladen voelen als je op de bank in je eentje naar muziek luistert en meezingt,’ zegt Duits. ‘Maar als je samen met anderen plezier beleeft, gebeurt er méér dan die som der delen. Dan ontstaat er verbinding en een uitwisseling van die energie die veel groter is.’

‘Durkheim zag dat bij religieuze evenementen. Maar die collectieve beleving van plezier kan ook in gewone, niet-religieuze gebeurtenissen zorgen voor magische momenten, voor een ontlading in de vorm van dans, zang, gejuich of spel. Het brengt mensen dichterbij elkaar. Het opladen van de batterij van het collectief is de lijm voor gemeenschappen.’