Universiteiten willen nog meer samenwerken met Defensie

De universiteiten hebben een intentieverklaring met het ministerie van Defensie getekend: ze willen vaker samenwerken. Ze zetten hun handtekening na een reeks gesprekken over academische vrijheid.

Er gaan de komende jaren miljarden euro’s extra naar het ministerie van Defensie en dat geld is deels gereserveerd voor kennis en innovatie. De vraag is alleen waar de krijgsmacht die kennis en innovatie vandaan gaat halen.

Vorig jaar lieten de hogescholen al weten dat ze paraat staan. Nu sluit universiteitenvereniging UNL zich daarbij aan. Maandag hebben staatssecretaris Derk Boswijk en UNL-voorzitter Caspar van den Berg een ‘letter of intent’ ondertekend.

Vrije wereld

Van den Berg lijkt de samenwerking vanzelfsprekend te vinden. Universiteiten staan midden in de samenleving en willen graag bijdragen aan oplossingen voor de grote maatschappelijke vraagstukken. ‘Daar horen vrede, veiligheid en weerbaarheid bij’, zegt hij desgevraagd.

Het gaat niet alleen om het technologische onderzoek van universiteiten, onderstreept hij. Universiteiten doen bijvoorbeeld ook onderzoek naar de gevolgen van oorlog, naar effectieve besluitvorming in een crisissituatie en naar trauma’s bij militairen na een vredesmissie.

Met de samenwerking versterken de universiteiten ook hun eigen voortbestaan, meent hij. ‘We geven onderwijs en doen onafhankelijk onderzoek. Dat kunnen we alleen maar doen in een vrije wereld, waarin vrede heerst.’

Geheimhouding

Het gevoelige punt in deze samenwerking is uiteraard de academische vrijheid. Open en vrij onderzoek, liefst met collega’s van over de hele wereld, botst soms met de geheimhouding die Defensie kan eisen.

Daarom hebben de bestuurders van de universiteiten zich niet laten opjagen om zo’n overeenkomst te sluiten. Ze hebben een reeks gesprekken gevoerd met mensen van het ministerie van Defensie ‘om elkaars taal te leren spreken’, zegt Van den Berg. ‘Wij wilden hun behoeften snappen en duidelijk maken waarom de universiteiten dat binnen een helder kader wilden doen.’

Academische vrijheid en wetenschappelijke integriteit zouden buiten kijf staan. In de verklaring staat: ‘Omdat hier ook de kracht schuilt van de wetenschap zijn deze uitgangspunten ook belangrijk voor Defensie.’

Allang samenwerking

De verklaring komt terwijl de universiteiten allang met Defensie in zee zijn gegaan. Er zijn zelfs al intentieverklaringen met afzonderlijke universiteiten opgesteld. De TU Delft bijvoorbeeld ondertekende die in april 2025, bijna anderhalf jaar geleden. Daar heeft het leger zelfs een eigen ‘uitvalsbasis’ op de campus.

Via onderzoeksfinancier NWO kunnen onderzoekers bovendien al geld aanvragen voor onderzoek dat het leger vooruit kan helpen. De eerste tien subsidies zijn inmiddels toegekend, waarvan negen aan technische universiteiten en één aan de Universiteit van Amsterdam.

Toch is het volgens Van den Berg nuttig om één gezamenlijke intentieverklaring te hebben. Dan kunnen gesprekken over nieuw onderzoek sneller tot de kern komen, denkt hij.

Financiële afspraken zijn er niet of nauwelijks gemaakt, alleen hebben de universiteiten en Defensie afgesproken dat ze zullen aansluiten bij de huidige ‘kostensystematiek’ van de universiteiten. Samenwerking kan dus via onderzoeksfinancier NWO, via rechtstreeks contractonderzoek bij de universiteiten zelf en via samenwerking met de Nederlandse Defensie Academie, een opleidingsinstituut van de krijgsmacht.

Hogescholen

Ook de hogescholen zoeken met hun onderzoeksgroepen toenadering tot de krijgsmacht. De Vereniging Hogescholen heeft in december 2025 al een raamwerkovereenkomst gesloten. Binnenkort krijgen enkele hogescholen geld voor toegepast defensieonderzoek via het regieorgaan SIA (de hbo-tak van NWO).

De belangstelling voor Defensie werd niet alleen aangewakkerd door de geopolitieke ontwikkelingen, maar ook door de bezuinigingen van het vorige kabinet op het hoger onderwijs en, omgekeerd, door de grote investeringen in Defensie. Daar komt bij dat de krijgsmacht staat te springen om kennis en innovatie.

Studenten

Studenten kunnen inmiddels ook een militaire minor volgen. Dat kan niet alleen aan veel hogescholen, maar ook aan verschillende universiteiten. Studenten worden dan aangesteld als reservist, met een salaris, en ze leren ‘militaire basisvaardigheden’.

De Landelijke Studentenvakbond keert zich tegen samenwerking van universiteiten met Defensie en spreekt van een ‘grote negatieve invloed op de academische vrijheid’. Het gaat toch al slecht met de academische vrijheid, redeneert de vakbond, en nu gaat Defensie zich er ook nog mee bemoeien.

Niet openbaar?

De tekst van de intentieverklaring laat het spanningsveld zien waar de universiteiten mee te maken hebben. Er staat dat de intentieverklaring ‘niet openbaar zal worden gemaakt’ zonder wederzijdse toestemming, tenzij het wettelijk verplicht is om hem openbaar te maken.

Maar ze sturen meteen een persbericht rond en maken de verklaring pal na de ondertekening openbaar. UNL-voorzitter Van den Berg weet ook niet precies waarom die clausule erin staat. Hij denkt dat het om een standaardformulering van Defensie gaat. ‘Er steekt niet zoveel achter. We hebben vooraf afgesproken dat we dit bekend gingen maken.’

_{Advertenties.}