Samenwerken met het leger? Scepsis over Defensie op de campus groeit
Tilburg University is net als andere universiteiten intensiever gaan samenwerken met het ministerie van Defensie. Hoe ver mag de bemoeienis van Defensie met academisch onderzoek gaan? Afgelopen donderdag werd daar, voor de allereerste keer op de campus en in alle openbaarheid, een gesprek over gevoerd.

‘Het is essentieel dat we het gesprek over militarisering in het hoger onderwijs voeren,’ zegt universitair docent Sean Smith (Culture Studies). Hij leidt het gesprek, dat is georganiseerd door de PhD Council van de faculteit Humanities and Digital Sciences, samen met studentenvakbond FUST en medezeggenschapsfracties Progressive Student Alliance en Progressive Staff Alliance. ‘We worden allemaal op heel veel manieren persoonlijk geraakt door de oorlogen die gevoerd worden en die er eerder gevoerd zijn.’
Tilburg University werkt op dit moment zowel direct als indirect samen met het ministerie van Defensie of militaire bedrijven. Bij het STEADFAST-project, waarbij onderzoekers namens Tilburg University onderzoek doen naar zwermen van minuscule drones, is het ministerie bijvoorbeeld een samenwerkingspartner. Het ministerie financiert daarnaast de bijzondere leerstoel Data Science for Safety and Security van de universiteit en heeft in het MindLabs-gebouw in de binnenstad, waar ook de universiteit in huist, een data science-centrum ondergebracht.
Het zijn samenwerkingen die in de toekomst ongetwijfeld vaker gaan voorkomen. Zeker als bezuinigingen op academisch onderzoek doorgang vinden, kan het ministerie weleens een welkome financier zijn voor nieuwe onderzoeken waar de universiteit aan meedoet.
Militaire inzet
En precies daar kan het schuren, denkt universitair docent Ann-Katrien Oimann van het Institute for Law, Technology, and Society. ‘Ik maak graag onderscheid tussen onderzoek náár defensie en onderzoek vóór defensie. Onderzoek naar de ethiek, het recht en de organisatie binnen Defensie is meer nodig dan ooit. Daartegenover staat onderzoek waarmee we Defensie militair gezien verder helpen en wat problematisch kan zijn. Het is belangrijk om daar onderscheid tussen te maken.’
Volgens Oimann is de grens tussen die twee typen onderzoek wel aan het vervagen. Het is niet altijd makkelijk om van tevoren al te signaleren hoe onderzoek ingezet gaat worden. Het kan zo zijn dat onderzoek naar kunstmatige intelligentie, kwantummechanica en cryptografie helemaal geen militaire insteek heeft en later tóch in een oorlogssituatie worden toegepast. Dit type onderzoek wordt dual-use genoemd. ‘De grens tussen maatschappelijke en militaire inzet van onderzoek wordt tegenwoordig niet meer bij de deur van het laboratorium getrokken.’
Dat merkt promovenda bij het departement Communicatie en Cognitie Dagmar Punter ook. Zij onderzoekt de perceptie van het publiek op vrede. ‘Op een gegeven moment kreeg ik vanuit Defensie de suggestie dat mijn onderzoek ook gebruikt zou kunnen worden om meer publieke steun voor nieuwe militaire faciliteiten te vergaren. Dat verwacht je natuurlijk niet als je een onderzoek naar vrede doet.’ Dat veel onderzoek tegenwoordig publiek toegankelijk is betekent dat onderzoekers ook weinig zeggenschap hebben over wie hun onderzoeken voor welke doeleinden gebruikt.
Onderzoek financieren
Is het per se verkeerd als het ministerie of militaire bedrijven academisch onderzoek gebruiken of financieren? Nee, denken de sprekers. Maar: het is wel belangrijk kritisch te kijken welke invloed die partijen hebben. De top van de universiteit en de faculteiten moet daar nadrukkelijk een rol in nemen. ‘Dit soort vragen mogen niet op de schouders van individuele onderzoekers terechtkomen,’ zegt Oimann. ‘Zeker onderzoekers die aan het begin van hun carrière een tijdelijk contract krijgen, kunnen dit soort afwegingen veel moeilijker maken.’
Daarom zijn richtlijnen belangrijk. Dat de universiteit een Adviescommissie Samenwerkingsverbanden heeft is een stap in de goede richting, maar voor sommige aanwezigen in de zaal nog niet genoeg. Dat de leden van die commissie niet rechtstreeks door studenten en medewerkers worden gekozen, vinden ze jammer.
‘Ik merk aan het College van Bestuur dat ze een samenwerking met Defensie nog steeds beoordelen zoals ze dat bij elke andere samenwerking doen,’ zegt een lid van Progressive Staff Alliance in de zaal. ‘En met die adviezen is het ook zo dat het College kan besluiten om ze naast zich neer te leggen.’
Vrouwen ronselen
Scherpe kritiek komt er ook van Juliana Könning, de vicevoorzitter van de Landelijke Studentenvakbond. ‘Er is propaganda voor de militarisering op onze universiteiten. Op vrouwentoiletten in onze scholen hangen posters van Defensie om vrouwen te ronselen,’ zegt ze. ‘Defensie biedt een minor aan waar je 2.300 euro per maand voor betaald krijgt als je die volgt. Daarmee kun je je collegegeld voor een heel jaar betalen. Voor armere studenten is dat niet echt een vrije keuze.’
Volgens Könning is academisch werk dat door Defensie betaald wordt nooit onafhankelijk. ‘Je kunt niet onafhankelijk werken als je werk gefinancierd wordt door politieke of commerciële spelers. In Nederland staat de academische vrijheid al onder druk. Het gaat hier elk jaar slechter en slechter. En als je werk toch gefinancierd wordt door een politieke speler en je weigert het uit te voeren, krijg je de volgende keer geen financiering meer. Dat is geen vrijheid.’
Nee zeggen
Waar alle sprekers het over eens zijn: studenten en medewerkers moeten altijd de optie hebben om nee te zeggen tegen een specifiek onderzoek. ‘In België kregen studenten altijd een opt-out bij onderzoeken waarbij de universiteit met het ministerie samenwerkte. Het is de taak van de faculteiten om altijd voldoende projecten te hebben waar Defensie niet aan bijdraagt, zodat onderzoekers en studenten altijd een andere keuze kunnen maken.’
Tegelijkertijd: de dreiging is echt. De oorlogen zijn echt. En ze zijn niet langer in een land hier ver vandaan, maar ook dichtbij huis. ‘Sommige onderzoekers denken ook: als ik het niet doe, doet iemand anders het wel,’ zegt universitair docent Oimann. ‘Voor iedereen ligt de grens ergens anders. Tja, als je er zelf ’s nachts goed van kunt slapen…’
