Hoe Leidse studenten een Brabantse drinkhoorn redden

Een eeuwenoude drinkhoorn en een negentiende-eeuws gildemanuscript: voorwerpen die ooit bij Brabantse schuttersgilden hoorden, zijn deze zomer te zien in museum Het Gouverneurshuis. De Brabant-Collectie van Tilburg University leverde meerdere bruiklenen.

Op 9 november 1905 vond in Heusden een ludieke actie door studenten plaats. De trappen van het stadhuis werden bezet door een aantal Leidse studenten in zeventiende-eeuws aandoende kostuums. Zij lazen een proclamatie voor als protest tegen de verkoop van de bezittingen van het Heusdense schuttersgilde van Sint-Joris.

Dit eeuwenoude gilde was recentelijk ten onder gegaan. Het handjevol overgebleven schutters had besloten de boel op te heffen, de overgebleven bezittingen te verkopen en de opbrengst grotendeels onderling te verdelen. Door de verkoop dreigde kostbaar en uniek Heusdens erfgoed voor de stad verloren te gaan.

Dit was veel Heusdenaren een doorn in het oog en de Leidse studenten kwamen hen te hulp. Hun pleidooi voor het behoud van het gildebezit voor de Heusdense gemeenschap was succesvol en de verkoop werd teruggedraaid. De objecten werden in plaats daarvan aan het Rijk geschonken, dat de stukken vervolgens aan Heusden in bruikleen gaf. Het roerige einde van het Sint-Jorisgilde van Heusden haalde de landelijke kranten. Nu, ruim 120 jaar later, vormt dit verhaal het vertrekpunt van de expositie Vergeten Brabantse Gildeschatten.

Schuttersgilden zijn een icoon van de Brabantse identiteit. De vaak eeuwenoude tradities rond de gilden hebben een grote variëteit aan attributen opgeleverd, zoals koningsschilden, vaandels, trommen, wapens en oorkonden. De expositie Vergeten Brabantse Gildeschatten toont bijzondere voorwerpen die in de loop van de tijd uit het bezit van de gilden zelf verdwenen zijn.

Deze objecten bevinden zich nu bij musea, archieven en andere erfgoedinstellingen, soms ook bij kerken, gemeentehuizen of bij particulieren. In veel gevallen zijn ze aan het zicht van het grote publiek onttrokken. Aan de hand van deze schatten vestigt de expositie de aandacht op het ontstaan en de ontwikkeling van de Brabantse gilden door de eeuwen heen, gesitueerd binnen de grotere religieuze en sociaal-maatschappelijke context.

De expositie Vergeten Brabantse Gildeschatten vindt plaats in museum Het Gouverneurshuis in Heusden. Het Heusdense Sint-Jorisgilde wordt al genoemd in de veertiende eeuw en is daarmee een van de oudste schuttersgilden in Nederland.

Mede door bovengenoemde studentenactie kunnen objecten zoals een eeuwenoude drinkhoorn en een groot aantal hoofdmanpenningen tegenwoordig in het museum in Heusden bewonderd worden. Daarnaast worden in deze expositie objecten getoond die afkomstig zijn uit vrijwel geheel Brabant, met bruiklenen uit onder meer musea in Bergen op Zoom, Breda, ’s-Hertogenbosch, Roosendaal, Schijndel en Uden.

De Brabant-Collectie is een van de organisatoren van deze tentoonstelling en verschillende objecten uit haar collectie zijn op de expositie te zien, waaronder een negentiende-eeuws manuscript van de hand van Johannes Augustus Gerlach Junior (1790-1881). De Heusdense notaris, tevens lid van de Provinciale Staten van Noord-Brabant, beschrijft hierin uitvoerig de geschiedenis van het Heusdense Sint-Jorisgilde. Gerlach was sinds 1822 zelf lid van dit schuttersgilde en werd meerdere malen tot hun hoofdman benoemd.

De tekst van het manuscript werd in 1862 uitgegeven onder de titel Oorsprong, geschiedenis en tegenwoordige toestand van het collegie van oude schutters van den voetboog van St. Joris en der jonge Colveniers schutters te Heusden. Naast het manuscript en de uiteindelijk publicatie zijn in de Brabant-Collectie ook vele door Gerlach verzamelde aantekeningen, prenten en correspondentie omtrent de publicatie van zijn boek bewaard gebleven.

Het werk biedt een schat aan informatie over het gilde, al moeten we concluderen dat Gerlach wel erg toeschietelijk is met het toedichten van heldendaden aan het gilde, terwijl historisch bewijs hier soms ontbreekt.

Gerlach overleed in 1881. Hij maakte het rumoerige einde van het Sint-Jorisgilde, nog geen vijfentwintig jaar later, dus zelf niet meer mee. Zijn manuscript en bijbehorende documenten zijn door hem aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant (de voorloper van de Brabant-Collectie) geschonken, waar hij zelf ook lid van was geweest.

Later zijn documenten betreffende het einde van het gilde en het studentenprotest aan het manuscript van Gerlach toegevoegd. Het gaat hier bijvoorbeeld om de op 9 november 1905 door de protesterende Leidse studenten voorgelezen proclamatie. Ook deze is op de tentoonstelling Vergeten Brabantse Gildeschatten in Heusden te zien.

Johanneke Uphoff is wetenschappelijk informatiespecialist bij de Brabant-Collectie, gehuisvest in de Universiteitsbibliotheek Tilburg.

_Advertentie.