Erik Scherder waarschuwt: ‘Blijf je hersenen gebruiken, ook in het AI-tijdperk’
Maakt AI ons dommer, is stress slecht voor de hersenen en hoe bereiden studenten hun tentamens het beste voor? Univers stelde vijf vragen aan neuropsycholoog Erik Scherder. ‘Als je alcohol wilt drinken, doe dat dan na je tentamens.’

Energiek, enthousiast en vol zelfspot staat hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder (VU, Amsterdam) op donderdag 12 november voor een volle aula in het Cobbenhagengebouw. Scherder is spreker tijdens de Inspire (Y)ourself Week van Tilburg University, en neemt de zaal ruim een uur lang mee met inzichten over het menselijk brein.
Univers stelde voorafgaand aan de lezing vijf vragen aan Scherder. In zijn antwoorden is de neuropsycholoog helder: ‘Er is niks mis met stress en prestatiedruk.’
Op welk punt in hun ontwikkeling zijn de hersenen van jongvolwassenen en wat verandert er nog?
‘Dan moet je al iets vroeger kijken, namelijk rond het veertiende levensjaar. Er vindt dan in de hersenen een belangrijke ontwikkeling plaats. Dat zit zo: je hersenen bevatten grijze en witte stof. Rond je veertiende neemt de grijze stof af en de witte stof toe.
‘De cognitieve functies die daarbij horen zijn belangrijk voor je zelfstandigheid, zoals plannen, organiseren, beslissingen nemen en omgaan met emoties. Denk aan impulsbeheersing en leren om eerst na te denken en dan pas te reageren.
‘Een groot deel van deze vaardigheden ontwikkelt zich het sterkst tot je tweeëntwintigste levensjaar en gaat daarna in mindere mate door tot je vijfendertigste.
‘Maar je moet er wel zelf aan blijven werken om dat niveau hoog te houden. Bijvoorbeeld door niet al te veel op de ChatGPT-trein te springen en zelf kritisch te blijven nadenken.’
Wat doet het gebruik van AI met je hersenen?
‘Allereerst: ik ben absoluut niet tegen AI. Je kunt AI simpele taken laten overnemen, zodat je meer tijd hebt om zelf na te denken. Maar als je die tijd invult met nog meer schermen, dan begin ik ongerust te worden.
‘De vraag is: hoe diep denk je nog na als je weet dat je AI als back-up hebt? Je loopt het risico op underuse: het niet volledig benutten van je capaciteiten.
‘Dat geldt voor iedereen, ook voor mij. Ik geef al jaren colleges en toch moet ik zorgen dat ik evalueer, bijblijf en nieuwe inzichten opdoe. Ik moet mijn brein zélf blijven gebruiken.’
Wat gebeurt er in je brein als je tijdens het studeren of werken afgeleid wordt, bijvoorbeeld door je telefoon?
‘Dit kent eigenlijk twee kanten. Omdat mensen geen aandachtsspanne meer hebben, wíllen ze juist afgeleid worden. Dus: je bent met iets bezig dat inspanning kost, je houdt dat niet vol en kijkt daardoor automatisch op je mobiel. Dat is zorgelijk.
‘Het komt ook voor dat je lekker aan het werk bent en je mobieltje gaat af. Het kost daarna gemiddeld zo’n tien minuten om weer op hetzelfde punt in je werk te komen.’
Uiteraard heeft Scherder hier een handige tip voor: ‘Stel dat je tijdens je werk, studie of een tentamen afgeleid raakt. Richt je aandacht dan kort op iets totaal anders. Dit werkt als een soort reset. Hierna kun je fris door met datgene waarmee je bezig was.’
Hoe erg is het als je veel stress en prestatiedruk ervaart?
‘We zijn met z’n allen op een punt beland waarin wordt gezegd: O hemel, niet te veel doen hoor! Maar er is helemaal niks mis met stress of prestatiedruk. Als je iets wilt, moet je er ook iets voor doen: bij presteren hoort druk.
‘Het wordt uiteraard anders als je nachtenlang wakker ligt, je hartslag te hoog is en niet meer zakt of als je een spierspanning voelt die niet meer weggaat.’
Wat is volgens u als neurowetenschapper de beste manier om je op tentamens voor te bereiden?
‘Je kunt een tentamen zien als iets dat echt leuk kan zijn. Iets waar je voor werkt en dat daarna afgerond is.
‘Op technisch vlak zou ik zeggen: zorg voor goede slaap. Denk niet: dan maar drie of vier uur slapen, want je presteert de volgende dag duidelijk minder. En blijf sporten. Mensen hebben de neiging om juist dat over te slaan als ze het druk hebben, maar je moet precies het omgekeerde doen.
‘Verder gaat het niet om de uren die je studeert, maar om de efficiëntie van het studeren. Het is goed om elk half uur op te staan en drie minuten te bewegen. Als je urenlang zit, is dat slecht voor je doorbloeding.
‘En ga niet drinken. Als je alcohol wilt drinken, doe dat dan na afloop en niet voordat je moet presteren of voordat je gaat slapen. Je hoort weleens: ik moet drinken, anders slaap ik niet in. Maar je slaapt echt minder diep, dus uiteindelijk betaal je daar toch de rekening voor. Zorg dus op alle vlakken goed voor jezelf.’