Wie Defensie van de campus weert, maakt Nederland kwetsbaarder

Wie Defensie van de campus weert, maakt Nederland kwetsbaarder

De groeiende samenwerking tussen universiteiten en Defensie roept terecht vragen op over academische onafhankelijkheid, schrijft hoogleraar Marie Šafář Postma. Maar Defensie zo veel mogelijk van de campus weren, is volgens haar niet de oplossing. ‘Investeren in weerbaarheid is geen verheerlijking van oorlog.’

Beeld seeasign / Shutterstock

In de nacht van 30 op 31 augustus brandde in Polen een fabriek van WB Electronics af. Het vuur woedde twee uur, de schade wordt geschat op ruim 3,5 miljoen euro. De fabriek maakt verkenningsdrones voor onder meer Oekraïne, en justitie onderzoekt sabotage door een buitenlandse mogendheid. Een half jaar eerder, in de nacht van 19 op 20 maart, ging in het Tsjechische Pardubice een hal van Archer-LPP in vlammen op, het bedrijf dat thermische en nachtzichtapparatuur voor Oekraïense troepen produceert. Twee gebouwen werden verwoest, de schade loopt in de honderden miljoenen kronen.

Voor die laatste brand is inmiddels een 24-jarige Tsjechische vrouw aangeklaagd wegens terrorisme. Ze won ooit een literaire prijs voor een essay over mensen die zich niet verstoppen voor onrecht, en wordt gelinkt aan pro-Palestijns activisme. Een groep die zich Earthquake Faction noemt, claimde de aanslag als actie tegen een Israëlische wapenfabriek. Alleen was een voorgenomen samenwerking tussen Archer-LPP en het Israëlische Elbit Systems twee jaar eerder al afgeblazen, nadat Tsjechië de aanbesteding introk.

Er is nooit een Israëlisch product in die hal gemaakt, geraakt werd uitsluitend apparatuur voor Oekraïne. De jonge vrouw ontkent, via haar advocaat, die nacht in Pardubice te zijn geweest. Wat er ook uit het onderzoek komt, het beeld dat oprijst is niet dat van een geharde saboteur, maar van activisme op basis van verouderde informatie, met Oekraïne als enige die de schade droeg.

Morgen, vrijdag 20 november, roept de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) studenten op om de les uit te lopen, uit protest tegen wat de bond de militarisering van het hoger onderwijs noemt. Ook in andere Europese landen zijn voor die dag anti-oorlogsprotesten aangekondigd. Woensdag presenteerde de LSVb samen met Stop Wapenhandel een zwartboek vol voorbeelden van de groeiende invloed van Defensie op hogescholen en universiteiten, van een wetenschapper die onderzoek doet naar drones tot een opleiding voor reservisten waarvoor studenten studiepunten kunnen halen.

De bond vreest dat de extra miljarden voor Defensie ten koste gaan van onderwijs, wonen en sociale zekerheid, en verzet zich tegen een selectieve opkomstplicht. Die zorgen zijn begrijpelijk, en de academici die het voorwoord schreven, vragen terecht om een fundamentele discussie. Maar juist de onderliggende eis, Defensie zo ver mogelijk buiten de collegezaal houden, verdient een kritische blik. Pardubice laat zien hoe snel de keten naar het front breekbaar wordt zonder breed draagvlak, en dat gebeurt niet alleen door vijandige staten, maar ook vanuit een heel andere betrokkenheid.

Want dat is het patroon. Bijna iedereen zegt Oekraïne te steunen, maar weinigen willen dat die steun ook echt iets kost, of het nu gaat om een wapenfabriek in de eigen provincie, een kazerne naast de eigen wijk, een defensieproject op de eigen campus, meer geld voor defensie ten koste van zorg en onderwijs, of dienstplicht voor de eigen kinderen. De not-in-my-backyard-houding beperkt zich allang niet meer tot windmolens, het geldt evengoed voor de infrastructuur van onze eigen veiligheid.

Het gevolg is meetbaar. Defensie zoekt dit jaar 14.500 nieuwe militairen, en voor 45 van de 59 functies in techniek, ICT, zorg en logistiek is de arbeidsmarkt volgens het UWV zeer krap. Vrijwel elk EU-land kampt met vergelijkbare tekorten, en wie er wél is, ook Nederlandse militairen, draait overuren.

Dat die keten kwetsbaar is, weet Moskou ook. In april publiceerde het Russische ministerie van Defensie de namen en adressen van bedrijven in Europa die drones voor Oekraïne zouden maken, met vestigingen in onder meer Londen, München, Praag en Riga. Oud-president Dmitri Medvedev noemde die locaties potentiële doelwitten, het Kremlin weigerde aanvallen uit te sluiten, en commentatoren in Russische media bespreken sindsdien openlijk wanneer zulke fabrieken ‘legitieme’ doelen zouden zijn. Of een brand nu wordt aangestoken door een buitenlandse dienst of door een activist met verkeerde informatie, het resultaat voor het front is hetzelfde.

Hoe Rusland zelf naar wetenschap kijkt, werd op 28 september zichtbaar in Kyiv. Midden op een werkdag sloeg een Russische straalmotordrone in op het historische hoofdgebouw van de Nationale Academie van Wetenschappen van Oekraïne. Minstens twee mensen kwamen om, onder wie de assistente van eerste vicepresident Volodymyr Horbulin, die zelf gewond raakte. Medewerkers klommen door rokende ramen naar buiten.

Volgens The New York Times doet de academie niet alleen fundamenteel en civiel onderzoek, maar werkt ze ook aan dronesoftware, AI en het opsporen van mijnen en explosieven. Sinds februari 2022 zijn naar schatting zo’n 180 tot 200 Oekraïense wetenschappers omgekomen en zijn meer dan 4.000 onderzoeks- en onderwijsgebouwen beschadigd of verwoest. Oekraïne bouwt inmiddels ondergrondse laboratoria om door te kunnen werken.

En in Rusland zelf werden in mei in Novosibirsk twee natuurkundigen in de zogenoemde hypersonische zaak veroordeeld tot 12,5 jaar cel wegens hoogverraad, in een land waar de staat al sinds de Sovjettijd bepaalt wat wetenschappers mogen denken. Voor Oekraïense onderzoekers is de vraag of hun instelling met defensie mag samenwerken allang beantwoord, niet door een college van bestuur, maar door de oorlog.

Eerder dit jaar was ik in Praag bij een avond voor Oekraïense militairen en vrijwilligers. Daar ontmoette ik Runa, een 27-jarige dronepiloot bij de 56e Marioepol-brigade, samen met haar commandant Michal. Een verkenningsdrone overleeft aan het front gemiddeld geen week, en Oekraïne gebruikt er dagelijks volgens Bloomberg ongeveer 9.000, cijfers die laten zien waarom de branden in Polen en Tsjechië iets raken wat voortdurend moet worden aangevuld.

Runa en Michal hadden voor het eerst in jaren vakantie genomen, en tijdens hun afwezigheid bombardeerde Rusland de plek waar hun eenheid gevestigd was en verwoestte die volledig. Hun kameraden overleefden het, hun spullen niet. Runa reisde naar Praag met wat in één kleine rugzak paste. De hele avond was ze kalm, precies en scherp, en beschreef ze wat ze doet zonder het aan te dikken.

Toen riepen de organisatoren de ouders van omgekomen Tsjechische vrijwilligers het podium op. Een van hen was de moeder van Martin Krejčí, instructeur gevechtsgeneeskunde, gestorven aan granaatscherven tijdens een evacuatie. Ze was, zei ze, nergens op voorbereid geweest, niet op de oorlog, niet op het feit dat haar zoon meteen hulp zou organiseren, en niet op zijn dood. Op dat moment veranderde er iets in Runa’s gezicht wat het trauma van de oorlog en het verdriet zichtbaar maakte. Ze droeg die avond, als enige van de aanwezige militairen, geen masker.

Het contrast tussen Runa en de Tsjechische verdachte is veelzeggend. De een zet zich al bijna een decennium taai en volhardend in voor iets wat ze niet zelf koos, de ander grijpt, gedreven door een idee over rechtvaardigheid, naar een daad die, als de aanklacht klopt, het tegenovergestelde effect had van wat ze beoogde. Niet omdat ze kwaadaardig is, maar omdat emotie en activisme zonder volledig beeld tot verkeerde keuzes kunnen leiden.

Dat is waarom het gesprek over militarisering niet in emotie gevoerd moet worden, maar in dialoog, over wat onze samenleving nodig heeft om weerbaar te zijn. Het zwartboek van de LSVb vraagt om precies zo’n fundamentele discussie, en die verdient het om gevoerd te worden: over transparantie, over inspraak, over welke samenwerking met Defensie wel en niet bij een universiteit past.

Maar die discussie begint niet met een lege collegezaal. Weerbaarheid is niet alleen militair, ook civiel, met structuren die in crisistijd snel kunnen schakelen en het draagvlak organiseren dat nu ontbreekt. Investeren daarin is geen verheerlijking van oorlog, maar de erkenning dat wegkijken de last niet kleiner maakt, alleen onzichtbaarder, tot een fabriek in vlammen opgaat, of een academie.

Marie Šafář Postma is hoogleraar Computational Cognitive Science bij Tilburg University. Haar onderzoek is gericht op het beter begrijpen van menselijke cognitie om de samenwerking tussen mens en AI-systemen te verbeteren.

Bekijk meer recent nieuws

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Blijf op de hoogte. Meld je aan voor de nieuwsbrief van Univers.