Hoe doom is doomscrollen? ‘Er speelt vaak meer dan het telefoongebruik’

Eindeloos scrollen langs oorlogen, rampen en ander slecht nieuws wordt vaak doomscrollen genoemd. Maar bestaat dat fenomeen eigenlijk wel? Emeritus hoogleraar Peter van der Velden plaatst vraagtekens bij de populaire term.

Breakdancers, fragmenten van talkshows, kookvideo’s; binnen vijf minuten nadat je wakker bent geworden heb je door een heel scala aan onderwerpen gescrold op je telefoon. Terwijl je je voorneemt je telefoon weg te leggen zodra de klok op een rond tijdstip staat, raak je verstrikt in een video over panda’s en plots is het 8.16 uur.

Dan toch nog vier minuten verder scrollen, tot 8.20 uur, en iets gehaaster aan je dag beginnen. Voor velen is het een herkenbaar tafereel. Maar wat als je niet naar panda’s kijkt, maar vóór het ontbijt al een stroom aan oorlogen, rampen en ander slecht nieuws voorbij hebt zien komen?

Veel mensen hebben dan het gevoel dat ze aan het doomscrollen zijn: eindeloos blijven kijken naar negatief nieuws. Zijn we daar echt zo vatbaar voor?

Eindeloos scrollen

Dat gevoel van eindeloos blijven scrollen is in ieder geval herkenbaar. Ook Tilburgse studenten beschrijven hoe hun telefoon hen soms langer vasthoudt dan ze eigenlijk willen.

In de Univers-rubriek Mijn Bubbel omschreef student Max Verhaar zijn algoritme als iets dat hem soms volledig opslokt. ‘Nu voelt het alsof het algoritme me overneemt. Alsof het zegt: ‘Jij bent het komende kwartier van mij.’’

Volgens emeritus hoogleraar Peter van der Velden, jarenlang verbonden aan Tranzo en gespecialiseerd in mentale gezondheid en trauma, hoeven mensen zich daar niet direct zorgen over te maken. Volgens hem betekent het gevoel dat je blijft scrollen niet automatisch dat je aan het doomscrollen bent.

Maatschappelijk geïnteresseerd

Bij doomscrollen draait het om eindeloos blijven scrollen terwijl de inhoud overwegend negatief is. Toch zet Van der Velden direct vraagtekens bij die omschrijving. ‘Wat is eigenlijk negatief?’ vraagt hij zich af. ‘Als je een video ziet over bombardementen in Kiev, kun je dat als negatief ervaren. Maar je kunt er ook gewoon in geïnteresseerd zijn.’

Volgens Van der Velden zijn mensen van nature nieuwsgierig. ‘Daarnaast letten we automatisch op gevaar. Dat gebeurt vaak onbewust. Als je online ellende ziet en je blijft kijken, ben je dan aan het doomscrollen of ben je maatschappelijk betrokken?’

Hij ziet daarin weinig verschil met het lezen van een krant. ‘Als ik de krant lees, gebeurt eigenlijk hetzelfde. Ik heb een abonnement op meerdere kranten en sla de stukken over theologie meestal over. Daar ligt mijn interesse niet. Online zou ik precies hetzelfde doen.’

Die nieuwsgierigheid herkennen studenten ook. Zo vertelde junior onderzoeker Elke van Veggel eerder in Mijn Bubbel dat ze juist blijft hangen bij politieke berichten. ‘Ik zoek soms toch naar een discussie of simpelweg naar sensatie. De commentsectie werkt verslavend.’

Volgens Van der Velden is dat op zichzelf geen bewijs dat iemand aan het doomscrollen is. ‘Mensen zijn nu eenmaal geïnteresseerd in bepaalde onderwerpen. Dat betekent niet automatisch dat ze op zoek zijn naar negatief nieuws.’

Trauma’s kunnen een rol spelen

Al dat scrollen kan volgens Van der Velden wel invloed hebben op hoe iemand zich voelt. ‘Online content kan je stemming zeker beïnvloeden’, zegt hij. ‘Mensen die bijvoorbeeld de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt, kunnen door beelden uit Gaza of Oekraïne vervelende gevoelens ervaren.’

Maar mensen die echt blijven hangen in negatief nieuws, ziet hij niet vaak. ‘Net zoals er maar weinig mensen echt verslaafd zijn aan hun telefoon. En als mensen problematisch veel sociale media gebruiken, speelt er vaak meer dan alleen dat telefoongebruik.’

Sociale media en mentale gezondheid

Die terughoudendheid is ook terug te zien in eerder onderzoek van Van der Velden naar sociale media en mentale gezondheid. Samen met collega’s volgde hij ruim 3.400 Nederlanders gedurende een jaar.

Nadat rekening was gehouden met bestaande psychische klachten, slaapproblemen en gevoelens van eenzaamheid, vonden de onderzoekers geen aanwijzingen dat intensief gebruik van sociale media later tot meer psychische problemen leidde.

Heel menselijke eigenschap

‘Er zijn wat wetenschappelijke artikelen die de term ‘doomscrollen’ gebruiken,’ zegt Van der Velden. ‘Maar is het daarmee een onderbouwde wetenschappelijke term? Iedereen verstaat er iets anders onder. Wanneer ben je eigenlijk een doomscroller? Hoe lang moet je scrollen? Hoeveel negatief nieuws moet je zien? Daar bestaat helemaal geen duidelijke definitie van.’

Dat mensen blijven hangen bij oorlogen, politieke conflicten of rampen vindt hij niet zo vreemd. Mensen zijn nieuwsgierig, letten van nature op gevaar en volgen onderwerpen die hen bezighouden.

Volgens Van der Velden hebben we de neiging om veel menselijk gedrag een naam te geven. Dat maakt een term als doomscrollen aantrekkelijk, maar niet per se wetenschappelijk bruikbaar. Misschien scrollen we niet massaal dwangmatig door slecht nieuws, maar geven we een heel menselijke eigenschap een nieuwe naam.