Tilburgse wetenschappers over de Troonrede: ‘Het is tijd om keuzes te maken’

De plannen uit de Troonrede beloven investeringen in onder meer infrastructuur, klimaat en defensie. Maar hoe betaalbaar zijn die voornemens en wat is ervoor nodig om ze uit te voeren? Vier wetenschappers van Tilburg University over de Troonrede.

De Black Box van Tilburg University druppelt langzaam vol met geïnteresseerde bezoekers. De gemiddelde leeftijd in de zaal ligt een stuk hoger dan die van de meeste studenten, want als de Troonrede ’s middags wordt voorgelezen, loop je natuurlijk het risico dat vooral pensionado’s nog een gaatje in hun agenda hebben.

Als iedereen een plek heeft gevonden, begint dagvoorzitter Ton Wilthagen met een grap. ‘Veel kabinetten krijgen bijnamen, zoals de paarse kabinetten. Ik dacht bij dit kabinet zelf aan het ‘Snollebollekes-kabinet’, omdat het van links naar rechts gaat en van rechts naar links.’ De zaal lacht. De sfeer is gemoedelijk.

Niet veel later kijken de bezoekers samen naar de NOS-uitzending van Prinsjesdag en het voorlezen van de Troonrede. De Black Box functioneert voor deze middag prima als kleine bioscoop. Tijdens de Troonrede blijft het rustig in de zaal. De reacties komen pas daarna, wanneer de vier panelleden hun licht laten schijnen op de plannen van het kabinet.

Breder sociaal akkoord

Arjan Lejour, hoogleraar Belastingen en Openbare Financiën en projectleider Belastingen bij het Centraal Planbureau (CPB), steekt van wal: er moeten echt keuzes worden gemaakt.

Onderhoud van infrastructuur, het klimaat, veiligheid en defensie kosten allemaal geld. Maar als daar meer naartoe gaat, blijft minder over voor andere zaken, zoals koopkrachtreparatie. Lejour pleit daarom voor een breder sociaal akkoord.

Volgens Lejour wordt nu bovendien relatief veel gevraagd van werkenden via de inkomstenbelasting, terwijl het bedrijfsleven minder wordt aangesproken. Hij noemt onder meer de vennootschapsbelasting en winstbelasting als manieren waarop bedrijven meer kunnen bijdragen.

Bruggen onderhouden

Henk Akkermans, hoogleraar Supply Chain Management en directeur van World Class Maintenance, is vooral positief over hoe vaak het woord ‘onderhoud’ in de Troonrede is gevallen. ‘Dat is een goede zaak. Ik hoop dat dit kabinet uiteindelijk het ‘grote onderhoudskabinet’ gaat heten.

Dat er veel te verbouwen valt, staat volgens Akkermans vast. In de jaren zeventig zijn in Nederland veel tunnels en bruggen aangelegd, maar voor het toekomstige onderhoud is onvoldoende geld gespaard. Akkermans denkt dat er inmiddels zo’n 80 miljard euro tekort is voor het onderhoud van de infrastructuur.

Lange termijnvisie

Die lange termijn komt ook terug in de reactie van Martijn Groenleer, hoogleraar Bestuurskunde en Principal Scientist bij TNO (Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek).

In de Troonrede werd veel gesproken over de toekomst, bijvoorbeeld over onze kinderen en kleinkinderen. Dat vindt Groenleer positief. Maar vervolgens worden daar geen concrete plannen voor gepresenteerd.

Een jaarlijkse Troonrede en Miljoenennota zijn daarvoor niet genoeg, aldus Groenleer. ‘We hebben lange termijnplannen nodig,’ zegt hij. Hij pleit voor een langere periode waarin wordt gekeken naar economische, sociale en ecologische stabiliteit.

Akkermans kan zich daarin vinden. Bovendien stoort hij zich aan het idee dat ‘budgetdiscipline’ altijd betekent dat er zo min mogelijk geld wordt uitgegeven.

‘Ik ben een beetje boos over dat frame. Voor toekomstige generaties betekent budgetdiscipline juist investeren in de toekomst. Het is heel slecht voor de toekomst van mijn kinderen als we niet investeren in de verbouwing van infrastructuur, de energievoorziening en dat ook goed onderhouden.’

Hij trekt de vergelijking met het kopen van een huis. Mensen worden aangemoedigd om geld te lenen, terwijl de overheid terughoudend moet zijn met het aangaan van schulden voor investeringen. Lejour is wat sceptischer: ‘Helaas is de vraag of politici nog wel weten wat investeren is.’

Eerst uitvoeren wat er al ligt

Ook op het gebied van duurzaamheid mist Groenleer concrete stappen. De koets rijdt tijdens Prinsjesdag over de rode verf die klimaatactivisten van Extinction Rebellion op de route hebben aangebracht.

De actievoerders vragen daarmee aandacht voor het klimaat. Maar een duurzame oplossing voor de klimaat- en energieproblematiek komt volgens Groenleer in de Troonrede onvoldoende naar voren.

Als bestuurskundige kijkt Groenleer liever naar de uitvoering dan alleen naar nieuw beleid. Zijn advies is dan ook praktisch: voer beleid uit dat er al ligt.

‘Er is bijvoorbeeld een Nationaal Isolatieprogramma. voer dat programma uit! Zorg dat de energierekeningen van mensen straks lager zijn. Het is een snelle en relatief goedkope manier om aan het klimaat te werken. En het is ook sociaal, omdat mensen daardoor een lagere energierekening krijgen.’

Ook de democratie vraagt onderhoud

Het woord onderhoud blijft maar vallen deze middag. ‘Is onze democratie ook aan groot onderhoud toe?’ klinkt het vanuit het publiek. De vraag is voor Ingrid Leijten, hoogleraar Nederlands en Europees Constitutioneel Recht.

Leijten antwoordt bevestigend. Ze maakt zich zorgen over autocratische tendensen, waarbij tegenmacht en het recht onder druk komen te staan. Daarbij spelen zowel institutionele, juridische als culturele factoren een rol. Daarom moet er volgens Leijten ook worden gekeken naar hoe we met elkaar en met politieke tegenstanders omgaan.

Leijten: ‘De rechtstaat gaat juist om het vermogen je te kunnen verdiepen in de ander. Dat besef moeten we hooghouden.’

_Advertentie.