Dalende geboortecijfers door klimaatstress? Socioloog Katya Ivanova: ‘Het beïnvloedt de keuze, maar meer op de achtergrond’

Wereldwijd worden er steeds minder kinderen geboren. Familiesocioloog Katya Ivanova (44) onderzocht welke rol klimaatzorgen daarin spelen. Die blijkt kleiner dan vaak wordt gedacht.

Krijgen milieubewuste mensen minder vaak kinderen? Volgens Ivanova, universitair hoofddocent aan de Tilburg School of Social and Behavioral Sciences, wordt dit in de populaire media vaak gesuggereerd. Maar wetenschappelijk is er niet veel over bekend. Ze wilde daarom onderzoeken in hoeverre deze aanname klopt, vertelt ze, terwijl ze een verse muntthee drinkt in het Esplanade Café op de campus.

In 2023 kreeg de familiesocioloog een beurs voor haar onderzoek toegewezen. Deze zomer publiceerde ze een wetenschappelijke paper waarin ze de invloed van klimaatstress op de keuze om aan kinderen te beginnen aantoont. Ze wil daarbij benadrukken dat ze niet de eerste wetenschapper is die onderzoek doet naar mogelijke oorzaken van de dalende geboortecijfers.

Wat voegt jouw onderzoek toe?

‘Uit eerder onderzoek van onder andere professor Daniele Vignoli en zijn collega’s van de universiteit van Florence blijkt bijvoorbeeld dat onzekerheid over de toekomst mensen weerhoudt om over te gaan op ouderschap. Tijdens dit soort onderzoeken wordt er vooral gefocust op economische onzekerheid. Mijn onderzoek kijkt specifiek of de opwarming van de aarde ook invloed heeft op het nemen van die beslissing, zoals vaak gedacht wordt.’

Wat zijn de resultaten van jouw onderzoek?

‘Het blijkt dat mensen die zich zorgen maken over het milieu inderdaad minder waarschijnlijk ouders worden, maar de redenen hiervoor liggen genuanceerd. Veel van deze mensen stellen namelijk de keuze uit en proberen uiteindelijk vaak na hun dertigste of vijfendertigste om kinderen te krijgen. Het ding is: hoe langer je wacht, hoe kleiner de kans is dat je kinderen kan krijgen. Dat is puur biologie.

‘Er lijkt een heel klein deel te zijn dat bewust geen kinderen neemt vanwege het klimaat. Er moet kwalitatief onderzoek gedaan worden in hoeverre de opwarming van de aarde direct invloed heeft op de keuze van deze mensen. Mijn collega Nola Cammu heeft interviews afgenomen met bewust kinderloze volwassenen om dit te onderzoeken.’

Valt daar al iets op?

‘Het lijkt erop dat voor hen persoonlijke redenen doorslaggevender zijn. Mensen willen bijvoorbeeld hun gevoel van vrijheid en flexibiliteit behouden. Dat het ook nog eens goed is voor het milieu om geen kinderen te krijgen, is mooi meegenomen, maar het speelt eigenlijk alleen maar mee op de achtergrond.’

Zijn de dalende geboortecijfers een westerse trend? 

‘Ook dat wordt vaak gedacht, maar is niet het geval. Op elk continent dalen de geboortecijfers. In veel regio’s zijn de geboortecijfers onder het vervangingspercentage van 2,1 kinderen per vrouw. In Europa is dit, behalve in Monaco, in elk land het geval.’

Is dat een probleem?

‘Dit debat wordt heel erg politiek gemaakt. Dan kun je je afvragen wat de daadwerkelijke zorgen zijn. Zo wordt er gesproken over de krapte die ontstaat op de arbeidsmarkt. Je kunt je afvragen of dat een probleem is. Er zijn verschillende manieren om dit probleem op te lossen zonder dat er meer kinderen geboren worden.

‘Sterker nog, als er nu opeens veel kinderen bijkomen, duurt het nog minstens twintig jaar voordat deze mensen de arbeidsmarkt betreden. Om hen op te leiden moet je investeren in onderwijs, maar om mensen te stimuleren om kinderen te krijgen heb je geld nodig, wat vaak leidt tot bezuinigingen in het onderwijs. Als het alleen maar gaat over het opvangen van arbeid, dan zijn daar genoeg andere en misschien zelfs betere oplossingen voor. Zoals openstaan voor werknemers uit het buitenland.

‘Het zou wel een probleem zijn als mensen minder kinderen krijgen dan ze willen. Ik denk dat we daar te weinig over praten. Willen jonge mensen graag eerder en/of meer kinderen krijgen? Zo ja, wat houdt hen dan tegen? Is het bijvoorbeeld de huizencrisis? Kunnen ze een (groter) gezin niet betalen?’

Zijn het verbeteren van leefomstandigheden dan de oplossing om de geboortegraad te doen stijgen?

‘Zo eenvoudig ligt dat niet. Je ziet dat in landen waar de kwaliteit van leven hoog is, er sociaal beleid wordt gevoerd voor potentiële ouders met heel ruim ouderschapsverlof, gratis kinderopvang en een hoge score op gendergelijkheid, zoals in Scandinavische landen, de geboortecijfers ook dalen.

‘Op papier leven we wereldwijd eigenlijk in de beste tijd ooit. Het is raar om te zeggen, maar er wordt vaak beweerd dat het de vreedzaamste tijd ooit is. Mensen zijn gezonder en worden ouder dan ooit. In veel opzichten gaat het eigenlijk hartstikke goed met de wereld. Toch leeft dat gevoel niet. Er wordt veel gepraat over crises.

‘Die paradox is een beetje de vloek van deze tijd. We leven waarschijnlijk in de beste tijd ooit, zonder dat men dat gevoel heeft. Een pessimistische levenshouding, inclusief klimaatzorgen, zorgt er uiteindelijk wel voor dat de mensen later aan kinderen beginnen, met alle gevolgen van dien.’

De Franse overheid stuurde 29-jarigen deze zomer een brief om hen aan te sporen om kinderen te krijgen. Is dat een goed idee?

‘Een brief sturen aan jonge mensen om te vertellen dat de klok aan het tikken is, vind ik een manier van angst zaaien. Dat is naar mijn mening nooit een goede manier om mensen voor te lichten. Er wordt vaak heel alarmerend gesproken over de dalende geboortecijfers. Alsof de mens snel zal verdwijnen en jonge mensen daar verantwoordelijk voor zijn en niet de politiek zelf.

‘Toch denk ik dat we meer moeten praten en mensen moeten informeren over de beperkingen van vruchtbaarheid. Kennis is macht en ik ben daarom voorstander van goed seksonderwijs dat zich niet beperkt tot het bespreken van veilige seks. Vruchtbaarheid is een belangrijk onderwerp. Mensen overschatten vaak hoe lang ze nog vruchtbaar zijn.

‘Onlangs werd bekend dat de 43-jarige actrice Anne Hathaway uit de Verenigde Staten weer zwanger is. Mensen moeten zich realiseren dat dit niet voor iedereen is weggelegd. Zowel mannen als vrouwen zijn nu eenmaal niet eeuwig vruchtbaar. Het zou goed zijn als mensen zich daar meer bewust van worden.’

_{Advertenties.}