Durven universiteiten big tech wel los te laten? Wat ben je bereid om op te offeren, vraagt Corien Prins

Nederlandse universiteiten zijn afhankelijk van Amerikaanse en Chinese technologiebedrijven. Academische waarden kunnen daardoor onder druk komen te staan. Hoogleraar en WRR-voorzitter Corien Prins pleit voor een digitale onafhankelijkheidsdag.

Ironisch is het wel, beaamt Corien Prins onmiddellijk, om een pleidooi te houden tegen de kolonisering van big tech via een online verbinding van zo’n Amerikaans platform. Prins: ‘Je nodigt mij uit om via Teams dit interview te houden, maar we hebben op de universiteit ook een pilot die met Nextcloud werkt, een Duits systeem als alternatief voor Microsoft.’

‘Je kunt er ook mee videobellen, alleen kennen veel mensen op onze universiteit dat systeem niet,’ aldus Prins. ‘Bovendien is Microsoft kwalitatief beter ten opzichte van het alternatief. Dus de vraag is, en dat vind ik een heel belangrijke’ trapt Prins af, ‘nemen we genoegen met een beetje minder kwaliteit om er meer onafhankelijkheid voor terug te krijgen?’

In een vraaggesprek met Univers uit 2022 sprak Prins, naast hoogleraar Recht en Informatisering aan Tilburg University ook voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), zich kritisch uit over de digitale afhankelijkheid van onze samenleving. Politiek en maatschappij waren in haar ogen veel te naïef en afwachtend als het gaat om de digitalisering en platformisering van de samenleving.

Nog meer afhankelijkheid?

Sinds 2022 zijn haar zorgen alleen maar toegenomen. Silicon Valley heeft zich van zijn opportunistische kant laten zien, door op de trein van Donald Trumps politiek te springen. Bedrijven als Meta, Google en X stoppen met het modereren van hun platforms en proppen hun apps vol met verslavende algoritmes.

Als klap op de vuurpijl dringt de nieuwe AI-technologie in rap tempo door in de haarvaten van ons dagelijks leven, en slurpt op die manier steeds meer persoonlijke data op, die de platforms vervolgens inzetten om ons nog afhankelijker te maken van hun diensten.

Prins is niet per se tegen het gebruik van AI: ‘Wij leiden jongeren op in een wereld waarin AI een instrument is. Dus we kunnen niet zeggen: we gaan geen AI gebruiken. Maar we willen ook een zekere mate van onafhankelijkheid behouden en eigen waarden over privacy, onderwijsvrijheid en onafhankelijkheid van onderzoek kunnen koesteren.’

Wakker

Sinds de nieuwe termijn van Trump lijkt Corien Prins wél gehoor te krijgen, want overal in de wereld, en vooral in Europa gaan de alarmbellen af. Zo roept de ophanden zijnde verkoop van het bedrijf achter DigiD aan de Amerikanen veel vragen op over privacy, net als de invloed van China via goedkope zonnepanelen, elektrische auto’s en slimme meters.

‘Ik zie echt dat we wakker worden’, zegt Prins. Er zijn alternatieven voorhanden. Ze doelt daarmee onder andere op SURF, het netwerk van de gezamenlijke universiteiten, hogescholen en academische ziekenhuizen. Het is een ‘digitaal ecosysteem’ dat al lang bestaat en waar allerlei diensten aanhangen, zoals campusnetwerken, digitale beveiliging en opslag- en datamanagement. Bovendien zijn universiteiten druk bezig met ontwikkelen van eigen AI-omgevingen, zoals bijvoorbeeld Tilly van Tilburg.ai.

Gemak

Prins: ‘SURF biedt goede faciliteiten om minder afhankelijk te worden. Dus we moeten ervoor zorgen dat we, al dan niet, samen met SURF zelf applicaties en omgevingen ontwikkelen. Gelukkig gebeurt dat ook al. Maar gaat het snel genoeg, is de kwaliteit voldoende en weten we elkaar te vinden om de noodzakelijke schaal te realiseren?

En vervolgens moeten we die alternatieven ook gebruiken, denkt Prins: ‘Stel dat we een peiling houden onder docenten en onderzoekers: Wie gebruikt Copilot of ChatGPT? Dan denk ik dat je een score van negentig procent krijgt,’ schat Prins in. ‘We moeten van big tech af, hoor ik collega’s roepen, maar dan denk ik: begin daar zelf ook eens mee.

Verbieden?

Prins: ‘In z’n algemeenheid roepen dat big tech verboden moet worden is makkelijk. Maar weet je wat een veel ingewikkelder vraag is? Vinden we dat bestuurders, bijvoorbeeld ons College van Bestuur, docenten en onderzoekers zou kunnen verbieden om ChatGPT of Copilot te gebruiken, omdat onderzoekers zelf betogen dat big tech moet worden verboden?’

Prins geeft zelf al een voorschot op een antwoord: ‘Het argument van mijn collega’s is wellicht: Dat kan niet, want ik heb als docent toch de vrijheid om te beslissen over het instrumentarium dat ik gebruik voor mijn onderwijs? Maar wat ben je dan wel bereid op te offeren?’

Waarden

Door de afhankelijkheid van buitenlandse techbedrijven kunnen burgerlijke rechten en vrijheden ook in Europa onder druk komen staan. Wat valt daar nog tegen te doen? Zijn we niet al lang een digitale kolonie van de Verenigde Staten? Want de afhankelijkheid van Amerikaanse clouddiensten blijft groeien, zoals de Autoriteit Consument & Markt (ACM) onlangs waarschuwde.

Prins: ‘De term ecosysteem is voor mij een cruciale term. Als we niet oppassen, komen we in de tang te zitten van hele ecosystemen. De cloud is niet alleen dataopslag. Cloudbedrijven zijn al lang bezig om ons afhankelijk te maken van allerlei AI-applicaties die ze aanbieden, en ze kunnen hun AI-modellen trainen omdat wij massaal gebruik maken van hun clouddiensten.

En we gebruiken in het onderwijs tal van apps met behulp van onze smartphone. Juist in de combinatie van producten, diensten en ons gebruik en afhankelijkheid daarvan raken we verstrikt in een vooral door big tech gedomineerd ecosysteem,’ ziet Prins.

WRR

De overheid moet sensitief zijn voor wat er anders is aan nieuwe technologie en […] als dat de burger verzwakt in zijn positie, dan moet de overheid daar wat aan doen,’ stelde Prins in 2022. Dat is ook het uitgangspunt van de adviezen van het WRR.

Corien Prins heeft natuurlijk als voorzitter van de WRR ook enige invloed op het regeringsbeleid: ‘De regering is al een beetje wakker. Net voor de kerst verscheen het rapport-Wennink met als titel De route naar toekomstige welvaart. Wennink (voormalig ASML-topman Peter Wennink, red.) roept het kabinet op fors te investeren in technologische onafhankelijkheid. Dus er is zeker oog voor.’

Autonomie

Prins: ‘En rond de zomer presenteren wij als WRR een rapport over strategische autonomie, dat als aanvulling kan dienen op Wenninks rapport. In een breed gedragen motie-Bikker vroeg de Tweede Kamer twee jaar geleden aan de WRR om te adviseren over het borgen van publieke waarden in het licht van grote transities. De digitale transitie is daar één van, maar ook de energietransitie.’

Maar moet de overheid niet meer doen om burgers te beschermen tegen uitwassen van big tech? Of moeten we geduld hebben? Prins:’ De overheid moet absoluut handelen, daarmee kunnen we geen geduld hebben. Waar we als samenleving geduld mee moeten hebben, is met het alternatief dat we zelf willen ontwikkelen. We kunnen niet verwachten dat er morgen al digitale toepassingen zijn met de kwaliteit waar we aan gewend zijn.’

Onafhankelijkheidsdag

‘We hebben willens en wetens voor een vrijwel volledig Amerikaanse digitale infrastructuur gekozen en ons grotendeels afhankelijk gemaakt van Microsoft,’ stelt Prins. ‘Daarom vind ik het cruciaal dat er een andere mindset komt, ook aan de universiteit,’ benadrukt ze nog maar eens.

‘We moeten een voorhoede creëren van mensen die vooropgaan in het gebruik van alternatieve ecosystemen,’ besluit Prins. ‘We moeten het gesprek aangaan met elkaar, ook met studenten, met de hele gemeenschap. Je zou aan het begin van het academisch jaar een dag kunnen organiseren over deze thematiek. Maak er gewoon een ‘bigtech-onafhankelijkheidsdag’ van,’ lacht Prins, ‘van én met de hele gemeenschap, om elkaar te inspireren en motiveren.’

_Advertentie.