De heiligverklaring van Elvis: hoe een eenvoudige jongen een hele generatie bekeerde tot de rock ‘n roll

Elvis Presley spreekt nog steeds tot de verbeelding en de allereerste rockster wordt door sommigen nog aanbeden met een religieus fanatisme. In de heilige week voor Pasen bespreken sociologen Kees de Groot en Bram Peper het fenomeen in een bijzonder voorproefje van Night University.

In de verte lijkt hij net echt, als uit de doden herrezen. Elvis-lookalike Dwight Icenhower lijkt er niet alleen op, voor even ís hij Elvis voor de fans in 013 op donderdagavond 2 april. Hij danst en beweegt als Elvis, en zijn stem klinkt net zo donkerbruin als de stem van The King of rock ‘n roll. Fans juichen hem toe als de Verlosser die is teruggekeerd op aarde: Elvis lives.

Voor de bezoekers van de kleine lezing voorafgaand aan het concert is het optreden een mooie afsluiter en een overtuigend voorbeeld van het college van Kees de Groot en Bram Peper. Want hun lezing He Touched Me, Elvis als heilige tussen kerk en samenleving laat zien hoe Elvis Presley er als artiest in slaagde een geweldige collectieve energie los te maken onder zijn publiek.

Het college van de twee sociologen is vooral een prettig en herkenbaar verhaal, zonder al te veel ingewikkeld jargon. De luisteraars in het kleine zaaltje, een stuk of 35 tot 40 mensen van vooral boven de vijftig jaar, laten zich de voorbeelden prima smaken. Ze herkennen de liefde voor de muziek en de bruisende energie die de muziek los kan maken.

Aanbidding

Die ontlading van gedeelde emoties toont sterke gelijkenissen met de religieuze aanbidding van spirituele leiders, en dat is niet voor niets, denkt godsdienstsocioloog De Groot. Want als jonge muzikant haalde Presley de mosterd bij de levendige gospeldiensten van de zwarte gemeenschappen, in het door rassentegenstellingen getekende zuiden van de Verenigde Staten.

En dat is niet de enige overeenkomst tussen de rockmuziek en religie, gaat De Groot verder. Zo haalt hij met de nodige kwinkslagen Rolling Stonesgitarist Keith Richards aan, die beweerde dat hij door het nummer Jailhouse Rock werd ‘bekeerd’ tot de rock ‘n roll.

Ook jongere generaties zullen zich herkennen in het verhaal, denkt cultureel socioloog Bram Peper. Want latere supersterren als Prince, Madonna en de huidige generatie artiesten als Billy Eilish en Taylor Swift weten hun veelal jonge fans nog steeds in vervoering te brengen.

Kanaliseren

Daarbij ligt de kracht van de artiest in het kanaliseren van emoties die al leven onder de toehoorders, stelt De Groot. Muziek is daar bij uitstek geschikt voor, wisten de voorgangers van de zwarte Amerikaanse kerkgenootschappen al. De opzwepende samenzang van gospels en spirituals moesten getuigen van de Heilige Geest die over de volgelingen van Jezus was uitgestort. Zwarte artiesten brachten die muziek ‘van het altaar naar het podium’ en de jonge Elvis liftte mee op die beweging.

Daarin had Elvis een brugfunctie tussen twee culturen, laat Peper zien in het tweede deel van de lezing. Want het Zuiden van de VS was een door en door raciale samenleving. Zwarten waren tweederangs burgers en de twee gemeenschappen moesten zoveel mogelijk gescheiden blijven volgens het bevoorrechte witte deel.

Morele paniek

Elvis had maling aan die scheiding. Hij luisterde naar zwarte muziek en zijn ‘zwarte stem’ sprak ook veel witte Amerikaanse tieners aan, die zijn muziek konden luisteren op de platen van Sun Records en via de radio. Ze wisten vaak niet eens dat hij een witte artiest was. Dat zagen ze later op de televisie en in de film.

Elvis was een product van zijn tijd, en een katalysator van snelle culturele verandering, stelt Peper. Want in het naoorlogse Amerika zorgden tal van sociale krachten, zoals de trek van platteland naar stad en de opkomst van de jeugdcultuur en de massamedia voor een steeds verdere vervaging van het scherpe onderscheid tussen wit en zwart.

Elvis the Pelvis

Maar de vermenging van witte en zwarte culturen zorgde op haar beurt voor morele paniek onder de voorstanders van de strenge rassenwetten en de bestaande sociale orde. Voor de witte elite die de dienst uitmaakte was hij door demonen bezeten, en in sommige delen van het land werden zijn platen verbrand.

Tijdens de Ed Sullivan show, waarin hij voor het eerst, van Oost- tot Westkust, te zien was op de televisie, zagen de kijkers alleen zijn bovenkant. De heupwiegende bewegingen van Elvis the Pelvis (een pelvis is Engels voor bekken) moesten verborgen blijven, omdat die als seksueel expliciet konden worden ervaren door de jeugdige kijkers.

Fandom

Toch kon die weerstand niet voorkomen dat door de massamedia een nieuwe wereld ontstond van tienerfans, die hun identiteit wisten te ontlenen aan het fan-zijn van een artiest. Dat is iets wat we nu volkomen normaal vinden, maar wat door Elvis en zijn generatie voor het eerst massaal werd opgepikt.

De nieuwe beeldcultuur bracht Elvis vleugels. De knappe jongen van eenvoudige komaf werd het ideale boegbeeld van een nieuw generatie jongeren, wit en zwart, van de arbeidersklasse die steeds zelfbewuster werd en de droomprins van veel tienermeisjes. Elvis zette de wereld van gender, klasse en ras op zijn kop.

Pelgrimage

Net als Jezus werd Elvis helaas niet oud. Hij stierf in 1977 aan pillen en drank, gevangen in het web van wurgcontracten van zijn manager Colonel Parker. Intussen was Graceland, zijn landhuis in de buurt van Memphis al uitgegroeid tot een bedevaartsoord voor fans, die elke beweging, elke glimp en elk voorwerp van de ster aanbaden met heilig ontzag.

Fans joegen op handtekeningen en portretjes als gelovigen op aflaten en christelijke relikwieën. En tal van fans ‘deden getuigenissen’ van een ontmoeting met hun idool of van hun bekering tot het fandom, zoals Keith Richards deed, en zoals het in sommige protestantse kerken gewoon is.

Wederopstanding

Zelfs nu leeft The King voort onder oudere fans. In het 013-zaaltje zorgt een Elvis-adept op leeftijd voor enige rumoer bij de toehoorders, als hij met een stalen gezicht beweert dat Elvis nog steeds onder ons is. Is hij een ‘true believer’, of is het een slimme manier om aandacht te trekken? Er is geen tijd om er dieper op in te gaan, want het concert kan elk moment beginnen.

Even later kondigt een Engelssprekende gastvrouw op het podium in 013 de wederopstanding van Elvis aan; op de donderdag voor Pasen, veel toepasselijker kan het niet. Ook de dame getuigt van een ontmoeting met The King en ze stelt twee originele bandleden voor, muzikanten die in levende lijve met Elvis hebben gespeeld.

En dan zet de band in en betreedt de Elvis-lookalike onder luid applaus het podium. Hij bedankt de zaal en wijst bescheiden naar boven: ‘It’s not about me. It’s about him.’ Amen.

_Advertentie.