Godsdienstfanatici dringen door tot het Witte Huis. Hoe giftig is de mix van politiek en religie?

De Iran-oorlog als Gods plan, een minister die oproept tot een kruisvaart en een president die zich presenteert als Jezus Christus. De Amerikaanse politiek wordt gekaapt door fundamentalisten die geweld tegen niet-christenen verheerlijken. Wordt de scheiding tussen kerk en staat in Amerika straks afgeschaft?

Amerikaanse militairen kregen van hun commandanten te horen dat de oorlog tegen Iran ‘bijbels-gelegitimeerd’ was en een ‘onmiskenbaar teken van de naderende komst van de eindtijd’. Veel militairen klaagden bij hun vakbond over de vermenging van religie en politiek. Want in de Verenigde Staten zijn kerk en staat gescheiden, zo is het bij grondwet vastgelegd.

De vraag die veel Amerikanen bezighoudt is of die scheiding in hun land nog wel houdbaar is, met deze christenfundamentalistische politici en dito achterban. Want in Amerika is het christelijke geloof nooit ver weg, en ook de extreme variant speelt een steeds grotere rol in de Amerikaanse politiek. Hoe kan het dat onder president Trump deze godsdienstfanatici aan terrein winnen?

Best modern

‘De opvattingen van christenfundamentalisten lijken heel oud, maar de stroming is relatief jong,’ stelt Nora Kindermann, postdoc aan de theologische faculteit. ‘Het is een reactie op de moderniteit, een verzet tegen een progressief, liberaal wereldbeeld en bijbehorende moraal. Eén van de kenmerken is bijvoorbeeld de letterlijke interpretatie van de bijbel.’

Als we inzoomen, zien we dat christelijkfundamentalisme zelf eigenlijk best van deze tijd is, stelt Kindermann die in 2025 promoveerde aan de Vrije Universiteit (VU) op dit onderwerp. ‘De stroming maakt gebruik van moderne middelen en technologieën. Denk maar aan tv-dominees als Jerry Falwell en zijn Moral Majority-beweging.’

Oproep tot geweld

Het huidige fundamentalisme in Amerika hinkt op twee gedachten. Aan de ene kant is er de militante kruisvaarders ideologie van defensieminister Pete Hegseth die zijn ministerie omdoopte tot Ministerie van Oorlog. Hegseth roept onomwonden op tot een heilige oorlog tegen Iran en sprak al over een kruisvaart tegen de moslims in zijn boek American Crusade uit 2020. De recente dodelijke aanval op een moskee in San Diego lijkt een voorbeeld van dergelijke ‘haatmisdaden’.

Aan de andere kant is er de protestantse ideologie van het ‘einde der tijden’ en de apocalyps. Kindermann: ‘Dat apocalyptische denken kan verschillende richtingen uitgaan: sommige fundamentalisten roepen op tot een heilige oorlog, terwijl andere groepen zich juist terugtrekken uit de samenleving om het einde der tijden af te wachten.’

Ideologie

Onder Trump heeft het christenfundamentalisme ook vaste grond onder de voeten gekregen in het centrum van de macht, het Witte Huis. Als de overheid mee gaat doen in die retoriek, zou dat een voedingsbodem kunnen vormen voor openlijke strijd, zoals we in 2021 zagen bij de bestorming van het Capitool? ‘Fundamentalisme leidt niet automatisch tot geweld,’ stelt Kindermann: ‘Er zijn grote groepen die een ideologie aanhangen, maar er zijn weinig mensen die echt tot actie overgaan.

‘Natuurlijk is het aanhangen van een militante ideologie een risicofactor, maar er zijn een heleboel andere factoren die daarbij ook een rol spelen, zoals discussies in de media en de reactie van overheden. We kunnen het helaas niet voorspellen. Dat er nu leiders zijn die openlijk speculeren over een kruisvaart, zal niet vanzelfsprekend leiden tot een grootschalige oorlog tegen andere groepen gelovigen.’

Scheiding tussen kerk en staat

‘Fundamentalisme en christennationalisme overlappen regelmatig, en beide stromingen kunnen op gespannen voet staan met de vrijheid van religie en andere democratische principes. Maar de scheiding tussen kerk en staat is natuurlijk wel al 250 jaar in de Amerikaanse grondwet verankerd. Religie niet mag worden opgelegd- of door de staat worden bevorderd,’ zegt Kindermann.

‘Het fundamentalisme is een ideologische beweging die in golven sterker en zichtbaarder wordt,’ weet Kindermann. Fundamentalisten hadden de wind mee onder president Reagan in de jaren tachtig, waarna de beweging weer minder zichtbaar werd, legt ze uit. ‘Het duikt om de paar decennia op, maar is nooit helemaal weg.’

Verdienmodel

Een andere vraag is of deze politiek leiders ook oprecht geloven in hun ideologie, of is het fundamentalisme slechts een verdienmodel waarmee ze politieke kapitaal weten te verwerven? Kindermann: ‘Ik denk dat een aantal mensen echt gelovig zijn, zoals vicepresident Vance, die zich daadwerkelijk bekeerd heeft tot het katholicisme.

‘Je ziet wel dat leiders zich beroepen op de christelijke tradities waarbij de christelijke religie wordt geculturaliseerd. Hoe oprecht politici echt zijn in hun geloof is vaak moeilijk te achterhalen.’

Jezus

De algemene aanname is dat president Trump zelf geen fundamentalist is. Vaak maakt dat niet uit voor fundamentalistische christenen, stelt Kindermann, ze stemmen vooral massaal op iemand die vecht voor hun idealen.

Maar politici kunnen hun hand ook overspelen. Dat liet Trump laatst zien door een AI-afbeelding van hemzelf als Jezus te plaatsen op zijn socials. Dat kwam hem op veel kritiek te staan, zeker voor christelijke groeperingen is Trump daarmee een grens overgegaan. Sommigen beschuldigden hem zelfs van heiligschennis.

_Advertentie.