Onderhandelen over Europees wetenschapsgeld: waarom wil grootverdiener Nederland geen ‘anonieme aanvragers’?

In de verdeling van Europees onderzoeksgeld moeten kandidaten alleen op excellentie beoordeeld worden, zei minister Letschert tegen haar collegaministers uit de EU. Maar ze ziet niets in ‘anoniem’ aanvragen. Negen vragen en antwoorden over haar inzet.

De Europese Commissie wil het onderzoeksbudget in het komende meerjarenprogramma zowat verdubbelen. Deze week gaan de regeringen weer met elkaar over de EU-begroting praten. En dus wordt op de achtergrond hard gevochten over de vraag wie wat krijgt.

Eén van de kwesties: hoe verdelen we de extra miljarden euro’s van het onderzoeksprogramma Horizon Europe? In de Europese wetenschap loopt het een beetje scheef: sommige landen krijgen bijna niets van de EU, terwijl Nederlandse universiteiten, hogescholen en bedrijven twee weken terug vierden dat ze al vijf miljard euro binnensleepten uit Horizon.

Deze miljarden worden nu vooral verdeeld op basis van ‘excellentie’: alleen de beste onderzoeksvoorstellen worden beloond. Nederland wil dat graag zo houden, zei minister Letschert onlangs in een Brussels overleg met andere wetenschapsministers.

Tegelijkertijd – en dat is wel opvallend – ziet ze niets in ‘anonieme’ beursaanvragen, oftewel aanvragen waarbij de beoordelaar niet weet uit welk land ze komen. Negen vragen en antwoorden over de Nederlandse positie.

1) Voor wie zou ‘excellentie’ een probleem kunnen zijn?

Geld aanvragen is een vak op zich. Excellente voorstellen komen vooral uit landen die veel ervaring hebben met het succesvol indienen van voorstellen. De uiteindelijke verdeling van het geld is oneerlijk, stelde de Europese onderzoeksraad ERC onlangs vast. 

2) Wat is er dan oneerlijk?

De hoop is dat achterblijvende landen hard hun best doen en sterker worden, maar de kans is aanwezig dat succesvolle landen alleen maar succesvoller worden, legde toenmalig ERC-vicepresident Eveline Crone als eens uit. Het is voorstelbaar dat achterstandslanden zich dan gaan afvragen waarom ze eigenlijk aan Horizon meebetalen. 

3) Dat zei Crone al in 2021. Is er sindsdien niets gebeurd?

Jawel, landen als Griekenland, Tsjechië en Polen zijn daadwerkelijk succesvoller geworden. Maar bijvoorbeeld Bulgarije, Letland, Slowakije, Roemenië en tien andere achterblijvers zijn nog lang niet zover dat ze kunnen concurreren met West-Europese landen.  

4) Wat kan de EU daaraan doen?

De Europese Commissie stelt voor om 5,3 miljard euro van het Horizonbudget vanaf 2028 speciaal voor deze ‘widening countries’ te reserveren. Als de achterstandslanden met dat geld hun onderzoekscapaciteit ontwikkelen, wordt de hele EU daar beter van, is het idee.

5) Prima plan toch?

Dat vindt de Nederlandse regering ook. Maar de Europese Commissie stelt nog een extra voorwaarde om geld uit dit potje te kunnen krijgen: het eist dat landen zelf ook serieus investeren in onderzoek en ontwikkeling. Dat levert veel discussie op. Nederland is uitgesproken voorstander van die gedachte, terwijl acht widening countries zich ertegen keren. Zij noemen de extra voorwaarde ‘onacceptabel’. 

6) Is dat geen kwestie van onderhandelen en in het midden uitkomen?

Er wordt inderdaad druk naar een compromis gezocht: EU-voorzitter Cyprus wil de onderhandelingen deze maand nog afronden. Daarbij zet Nederland (naast ‘excellentie’) in op een definitief einde aan de anonieme beursaanvragen. En er moet in het algemeen minder geld naar Europa, vindt het kabinet-Jetten.

7) Wat zijn anonieme beursaanvragen eigenlijk?

Al heel lang heerst het idee dat succesvolle landen succesvol blijven door onbewuste vooroordelen bij de beoordelaars van beursaanvragen. Deze reviewers zijn misschien geneigd positiever te oordelen over succesvolle landen. 

Daarom startte de Europese Commissie in 2023 een proef met anonieme aanvragen. In de eerste van twee selectierondes bleef de naam van de aanvrager en universiteit achterwege. Ook de opsomming van wetenschappelijke toppublicaties werd in die ronde geschrapt.

Volgens Nederland heeft de proef niets opgeleverd, behalve extra bureaucratie. Het ministerie van Onderwijs zegt desgevraagd dat er ‘geen duidelijke bias werd geconstateerd’. Een ambtenaar van de Europese Commissie zegt iets soortgelijks: de blinde reviews zorgden er niet voor dat widening countries meer onderzoeksgeld kregen. De Commissie stuurt geen feiten of cijfers mee, maar wat de Europese Commissie betreft is de proef hiermee afgelopen.

8) Waarom snijdt Nederland dit onderwerp dan aan?

De voorzitter van een ERC-werkgroep opperde dit jaar dat er mogelijk een ‘postcode bias’ heerst bij de reviewers, waardoor succesvolle landen bevoordeeld worden. Het idee is dus nog niet de wereld uit.

9) Maakt een anonieme review iets uit, als Nederland toch altijd goed scoort?

We stelden vragen hierover aan het ministerie van OCW. Een woordvoerder stelt dat er in Europa ‘een compromis nodig is’. Veel verder kwamen we niet, maar mogelijk is ‘anoniem indienen’ voor Nederland wisselgeld in de onderhandelingen over de verdeling van het budget.