Van zondvloed tot bosbad: zo zoeken we houvast in de klimaatcrisis
Bosbranden, droogte en overstromingen maken de klimaatcrisis zichtbaar. Maar hoe gaan we om met die crisis? Religiewetenschapper Caroline Vander Stichele onderzocht welke beelden en rituelen mensen daarbij gebruiken.
‘We hebben te maken met een existentiële crisis, die ons in ons voortbestaan bedreigt,’ ziet Caroline Vander Stichele, scheidend hoogleraar aan de theologische faculteit. ‘En omdat de klimaatcrisis zo existentieel is, zijn mensen op zoek naar kaders om daar zin aan te geven.’
Vander Stichele en haar collega’s analyseerden de teksten, beelden en concepten over de klimaatcrisis die tussen maart 2023 en maart 2026 in Nederlandse media circuleerden. Wat zeggen die teksten en beelden over ons?
Doemdenken
In de beeldvorming over het klimaat zien we zingeving en morele kaders terug, zoals in het gebruik van apocalyptische beelden en teksten over een naderend einde van de aarde, vijf-voor-twaalf-retoriek en zondvloed-metaforen. Die beelden zijn bedoeld om de urgentie van het klimaatprobleem te beklemtonen, zegt Vander Stichele.
Daarmee proberen klimaatactivisten bij een groter publiek draagvlak te creëren voor onmiddellijk en grootschalig ingrijpen, want ‘uit wetenschappelijke feiten en data over CO2 of opwarming van het zeewater met anderhalve graad, haal je geen inspiratie om aan de bak te gaan,’ denkt Vander Stichele.
Motiveren
Maar of die alarmistische beelden mensen echt nog in beweging krijgen? ‘Soms maakt het mensen juist moedeloos, en dan kom je in een situatie terecht waar klimaatsceptici en -ontkenners van profiteren,’ ziet ze.
‘Om mensen te mobiliseren moet je ze eerst motiveren en dat kun je het best doen met positieve beelden. Dat doet Extinction Rebellion bijvoorbeeld met hun actieve hoopcirkels, bijeenkomsten waaraan bezorgde leden kunnen meedoen.’
In zulke bijeenkomsten wordt een appel gedaan op de spirituele ervaring van mensen, aldus Vander Stichele, om opnieuw verbinding te vinden met zichzelf, met anderen en met de aarde.
‘Of neem het uit Japan overgewaaide bosbaden, waarmee deelnemers een manier vinden om terug in contact te komen met de natuur,’ zegt Vander Stichele. ‘Mensen laden weer op door zich te verbinden met een groter geheel.’
Oermoeder
Beelden en metaforen kunnen dus helpen om mensen houvast te bieden en ze in beweging te krijgen, maar ze kunnen ook een verkeerde indruk geven, betoogt Vander Stichele in haar afscheidsrede. Daarin gaat ze op zoek naar religieus geïnspireerde voorstellingen. In een van die voorstellingen staan de bijbelse figuur van Maria en het Christuskind symbool voor de nalatenschap aan volgende generaties.
Net als in de Gaia-hypothese, waarin de aarde wordt voorgesteld als een levend wezen, kan de beeltenis van Maria model staan voor de oermoeder en voor een liefdevollere omgang met de natuur. Zulke voorstellingen kunnen bijdragen aan bewustwording van onze rol in het geheel.
Maar beelden kunnen ook onbedoelde en verkeerde associaties opwekken, ziet Vander Stichele. Ze noemt het beeld van ‘Moeder Aarde’ als onuitputtelijke bron die niets terugvraagt contraproductief. Dat kan ook het hardnekkige idee bevestigen dat ‘natuur’ vrouwelijk is en ‘cultuur’ mannelijk. En dat klimaatactivisme een ‘softe’ en ‘feminiene’ bezigheid zou zijn.
Rituelen
Ook rituelen kunnen mensen houvast bieden. Rituelen komen vaak voor in religie, maar ook daarbuiten: het zijn terugkerende handelingen die mensen samenbrengen, in beweging krijgen en een symbolische context scheppen. ‘In die zin zou je de bezetting van de A12 door Extinction Rebellion ook een ritueel kunnen noemen,’ vindt Vander Stichele.
‘Je ziet dat mensen teruggrijpen naar allerlei handvaten om hun houding, engagement of mentale toestand vorm te geven,‘ zegt Vander Stichele. Religieuze en spirituele tradities kunnen hierbij een breder perspectief en een moreel kompas bieden om van koers te veranderen. ‘Ons onderzoek kan helpen om zicht te krijgen op al die verschillende beelden, vormen en praktijken.’
‘Zo zien we dat de vijf-voor-twaalf-metafoor vooral in 2018-2019 heel dominant was, maar dat deelnemers aan klimaatmarsen tegenwoordig andere thema’s, zoals klimaatrechtvaardigheid kiezen,’ ziet Vander Stichele. ‘Climate Justice Now is zo’n actueel moreel thema, dat een positievere benadering voorstaat en niet zo verlammend werkt als apocalyptische beelden en andere doemscenario’s.’
Advertenties.
