Veelbesproken regel bij aanpak straatintimidatie bestaat niet: ‘Na drie keer pas handhaven? Dat ga je echt nooit meemaken’

Drie keer nagefloten, betast of vernederd. Pas daarna mogen boa’s een proces-verbaal opmaken voor straatintimidatie. Die indruk leeft breed in Nederland, na uitspraken van Rotterdamse bestuurders. Maar uit onderzoek van Univers blijkt dat de ‘drie keer heterdaad’-regel niet bestaat.

In verschillende Nederlandse steden, waaronder Tilburg en Rotterdam, loopt een pilot met buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s). Zij handhaven op de nieuwe strafbaarstelling van seksuele straatintimidatie. In twee jaar tijd heeft de pilot volgens het AD maar negen boetes opgeleverd.

Zo ontstaat het beeld dat de wet in de praktijk nauwelijks te handhaven is. Een verklaring die daarvoor in verschillende media terugkomt: boa’s zouden een overtreding eerst drie keer op heterdaad moeten waarnemen voordat zij een proces-verbaal mogen opmaken.

Maar die regel bestaat helemaal niet, blijkt uit onderzoek van Univers. We doken in de wet en rechtspraak en spraken met het Openbaar Ministerie, de gemeente Tilburg en de gemeente Rotterdam, de politie en Stichting Stop Straatintimidatie om te achterhalen hoe het wel zit.

Drie keer waarnemen

‘Boa’s moeten drie keer seksuele straatintimidatie waarnemen voordat ze een proces-verbaal mogen schrijven,’ beweerde de Rotterdamse wethouder Pascal Lansink-Bastemeijer in het Algemeen Dagblad. Deze regel, stelde de wethouder samen met VVD-raadslid Erik Verweij, maakt de nieuwe wet in de praktijk moeilijk uitvoerbaar. De uitspraken werden door verschillende media, waaronder Univers, overgenomen.

Verweij laat aan Univers weten dat hij en de wethouder ‘deze uitleg kortgezegd hebben gekregen en gevolgd’. Maar waar deze regel precies is vastgelegd, hebben zij volgens hem nog niet kunnen achterhalen.

Het raadslid heeft daarom inmiddels schriftelijke vragen gesteld aan het Rotterdamse college van burgemeester en wethouders. ‘Dan weten we ook beter welke regels of wetten aangepast zouden moeten worden om deze wet eenvoudiger toe te passen.’

Politie en ministerie kennen de regel niet

De politie kent de vermeende richtlijn niet. Woordvoerder Eric Passchier van politie Zeeland-West-Brabant laat weten dat hij de uitleg alleen kent uit de berichtgeving in het Algemeen Dagblad. Voor de politie geldt die in ieder geval niet.

En ook het ministerie van Justitie en Veiligheid kan niet aangeven waar de regel van ‘drie keer heterdaad’ op gebaseerd zou zijn. Volgens woordvoerder Ewout de Bruijn is die niet afkomstig van het ministerie en kan het daarom de herkomst ervan niet verklaren.

Wat zegt de rechter?

Ook in de rechtspraak is de regel niet terug te vinden. Dat blijkt al uit de eerste uitspraak in een strafzaak over seksuele straatintimidatie van oktober 2024. Die zaak gaat over een man die een vrouw op straat benadert en haar onverwacht bij haar heupen vastpakt.

‘Drie keer seksuele intimidatie op heterdaad waarnemen? Dat ga je nooit meemaken’

In het vonnis legt de rechtbank Rotterdam uitgebreid uit welke bevoegdheden boa’s hebben, wanneer sprake is van seksuele straatintimidatie, en welk bewijs daarvoor nodig is. Ook daarin is geen eis terug te vinden dat een boa drie afzonderlijke overtredingen moet waarnemen. Uit de processen-verbaal blijkt juist dat de boa’s beschrijven wat zij zelf hebben gezien. Dat bewijs was voldoende voor een veroordeling.

Tilburg kent de regel niet

In Tilburg leidt de veelbesproken regel tot verbazing. Op de vraag of boa’s drie keer seksuele straatintimidatie op heterdaad moeten waarnemen voordat zij mogen optreden, hoeft teammanager toezicht en handhaving Tijmen Leijen niet lang na te denken: ‘Nee, dat is gewoon niet waar. Heel simpel. Als het wel zo zou zijn, zouden we nooit kunnen bekeuren. Drie keer seksuele intimidatie op heterdaad waarnemen? Dat ga je echt nooit meemaken.’

Volgens Leijen leren Tilburgse boa’s juist dat één eigen waarneming voldoende is, mits aan de wettelijke voorwaarden is voldaan (zie kader onderaan dit artikel). Opmerkelijk genoeg volgen Tilburgse boa’s, net als de boa’s uit andere steden, hun opleiding voor deze pilot in Rotterdam.

Eén waarneming kan genoeg zijn

Bij het Openbaar Ministerie, belast met de opsporing en vervolging van strafbare feiten, zijn ze er al net zo duidelijk over. Er is geen richtlijn of juridische eis dat een boa straatintimidatie drie keer moet waarnemen, voordat er tegen opgetreden kan worden, aldus woordvoerder Désirée Wilhelm. Een boa mag volgens Wilhelm na één waarneming al een proces-verbaal opmaken.

Volgens het Openbaar Ministerie is de uitleg uit Rotterdam ‘niet conform de afgesproken werkwijze tussen gemeenten, politie, het Openbaar Ministerie en het ministerie van Justitie en Veiligheid’. Het OM heeft de gemeente Rotterdam daarop gewezen. De gemeente heeft toegezegd de informatie intern te corrigeren.

Handhaven is niet eenvoudig

Volgens Lieke Gaminde, voorzitter van Stichting Stop Straatintimidatie, is het zorgelijk dat de regel, die nergens op gebaseerd is en niet klopt, toch zo breed is verspreid. ‘De afgelopen jaren is er veel vooruitgang geboekt in de aanpak van seksuele straatintimidatie, maar tegelijkertijd zie je nog steeds veel scepsis. Mensen vragen zich af of de aanpak wel werkt en of je straatintimidatie überhaupt kunt tegengaan. Dat kan zeker, maar onjuiste informatie in landelijke media helpt daar niet bij.’

Dat de ‘drie keer heterdaad’-regel niet bestaat schept duidelijkheid, toch blijft seksuele straatintimidatie lastig te handhaven. Vrijwel iedereen die Univers sprak, benadrukt dat boa’s de overtreding zelf moeten waarnemen en moeten kunnen aantonen dat sprake is van seksuele straatintimidatie volgens de wet. Dat is vaak lastig, omdat situaties zich onverwacht voordoen en meestal maar kort duren.

‘Onjuiste informatie in landelijke media helpt niet bij de aanpak van straatintimidatie’

Daar komt bij dat gemeenten slechts een beperkte groep speciaal opgeleide boa’s inzetten tijdens gerichte handhavingsacties. ‘De capaciteit is daardoor beperkt,’ legt Gaminde uit. Volgens Gaminde laat dat juist zien waarom de praktijk ingewikkelder is dan vaak wordt voorgesteld. ‘Daarnaast moet een proces-verbaal heel zorgvuldig worden opgesteld om bij de rechter stand te houden en te leiden tot een veroordeling. Als je die context weglaat en vervolgens concludeert dat de pilot niet werkt, is dat te kort door de bocht.’

‘We zitten nog midden in het proces van zien hoe deze strafbaarstelling in de praktijk werkt,’ zegt Gaminde. ‘Laten we eerst de evaluatie afwachten voordat we concluderen dat de wet niet werkt.’